Архимандрит Серафим

Глава 4

Што е смрта? – Тајна! Притоа, голема тајна, пред која и најхрабрите се растреперуваат, и најбезмилосните се растреперуваат, и најбезмилосните се сепнуваат, и најрамнодушните се вознемируваат. Со своето невидливо доаѓање кај нас, смртта предизвикува видливи потреси и трагедии: разделува сопрузи, одзема мајка од деца, лишува челад од татко, фрла во мрачен гроб штотуку расцутена како цвет девојка, става крај и на најсветлите човечки планови. Не попусто ја претставуваат како бездушен костур, кој ја размавтал по Божјата ливада својата остра коса, со која коси редум и млади цветчиња, и стари стракови треви... Смртта е најужасниот проблем на човештвото.

При апсолутната извесност, дека крајот ни се наближува, има и нешто сосема непознато во смртта. Непознатото е, на кој начин, каде и кога ќе умреме. Знаејќи дека семоќната смрт секогаш може да нѐ изненади, древните мудреци советувале, секогаш и насекаде да ја очекуваме: „...дека само еден чекор има меѓу мене и смртта" [1.Царс. 20,3] вели свети цар Давид. Ние бараме прибежиште во животот, а тој, нѐ фатил за рака и нѐ води токму кон смртта. Има право Паскал кога вели: „Само животот, најчувствителното нешто на светот, нѐ дели од адот или од небото“.

Банално изгледа тврдењето, дека сите ќе умреме, но таа баналност одеднаш го загубува својот банален вид, кога смртта ќе дојде кај секого од нас.

„На еден ист начин се раѓаме сите говори свети Тихон Задонски, но умираме различно: „Некој потонува во вода и така го завршува својот живот: ...некој се обесува; некој, гром ќе го удри и така го напушта овој свет; ...некој ќе биде убиен од разбојници; ...некој легнува и не станува веќе; некој одејќи останува без воздух, друг како седи, трет како си стои.

Мнозина, опиени од вино и сон, не се разбудуваат и така ќе спијат [со тело] до сеопштото воскресение. Некои бидуваат поразени од праведниот Божји гнев во прегратките на блудници; некои како крадат, грабаат, убиваат; некои во други некакви беззаконија. Како што со нив се случило или се случува, тоа може да се случи и со тебе и со секого. Тие не мислеле, дека ќе ги стигне таква смрт, но ете ги стигнала. Така и со тебе може да се случи нешто слично, макар и да не го очекуваш. Затоа, учи се од туѓата несреќа да бидеш во очекување и секогаш подготвувај се за оној час со покајание, за да не те грабне смртта неподготвен, од каков и да е вид таа“.

При смртта настапува таинствено одделување на душата од телото. Како што во утробата на мајката на необјаснив начин се соединува телото на детето со душата, така и при смртта разделувањето на тие две супстанции во човекот се случува на необјаснив за нас начин. Психофизичкото единство се раскинува. Телото веќе е без живот, но душата, создадена за бесмртност, не се лишува од својот живот. Таа продолжува да живее, макар и при сосема други услови и е во состојба да се јавува, било на сон, било на јаве, кога Бог ќе го допушти тоа.

Откаде се појавила смртта? Од гревот. Ако немаше гревопад, немаше да има и смрт. „Бог не ја создал смртта и не ѝ ce радува на пропаста на живите“ [Мудр. Сол. 1,13] читаме во Библијата. „Бог го создаде човекот за нераспадливост и го направи слика на Своето вечно битие; но поради завист од ѓаволот смртта влезе во овој свет, а неа ја доживуваат оние што Му припаѓаат“ [Мудр. Сол. 2, 2324].

Колку и да ни се чини природна, смртта е непријатна појава во животот. Природните јавувања какви што се, на пример, цутењето на плодните дрвја, брзото опаѓање на нивните цветови, врзувањето на плод и опаѓањето на плодовите и на лисјата потоа, не предизвикуваат кај никого тага. Но смртта нѐ ужаснува. Таа нѐ растреперува секогаш штом ја сретнеме, зашто таа не била замислена од Бога како некоја неизбежна судбина на човекот. Таа се провлекла отпосле во творението како резултат од гревот. A гревот не е ништо друго, освен злоупотреба на слободата, со која Бог нѐ истакнал како највозишени земни творби. Без слобода, навистина, не би можело да има зло, но немаше да има и вистинско добро. Без слобода не може да се пројавува непослушание, но не може да се пројавува и послушание, од кое се раѓа вечната радост во Бога. Непослушанието кон Творецот, Кој им забранил на прародителите да јадат од плодовите на дрвото за познавање на доброто и злото, е почеток на смртта. Бог е живот и создава живот. Во оддалечувањето од Бога е коренот на злото и на смртта. Гревот е буреносниот облак, кој им пречи на Божествените зраци на благодатга да нѐ огрејат. Адам можел да се ползува од својата слобода и да стане бог по благодат [види Псал. 81,6; Јован 10,34]. Ho, тој не Го послушал својот Создател, ја злоупотребил својата слобода и станал сличен на разбунтуваните против Творецот демони. По зборовите на свети Василиј Велики: „Адам станал зол не по неопходност, а по лекомисленост, затоа, како што згрешил поради своето лошо самоволие, така и умрел поради гревот. Зашто наградата, која ја дава гревот, е смрт“ [спореди Рим. 6,23]. Во кој степен Адам се оддалечил од животот, во таков се приближил кон смртта. Од Бога е животот, а лишувањето од животот е смрт. Адам сам си ја предизвикал смртта преку своето оддалечување од Бога, согласно напишаното: „Зашто, ете, оние, што се оддалечуваат од Тебе, пропаѓаат“ [Псал. 72,27]. Така што, Бог не ја створил смртта, но ние самите сме си ја навлекле преку своето лукаво самоволие. Бог не му попречил на нашето [телесно] разрушување... ,за да не стане бесмртен во нас нашиот недостаток... Велат, продолжува свети Василиј зашто не ни е дадена безгрешност во самото наше устројство, така што, да не можеме да грешиме, макар и да сакаме? Затоа одговара големиот кападокиски светител, зашто и ти тогаш не ги сметаш своите служители за исправни, кога ги држиш врзани, туку кога ќе видиш, дека тие доброволно ги исполнуваат своите обврски. И на Бога Му е угодно не тоа, кое го вршиме по природа, а кое се врши од добра волја“.

Слично на свети Василиј Велики и свети Иринеј Лионски учи: „Општењето со Бога е живот, светлина и насладување од благата, кои се од Него. Оддалечувањето од Бога е смрт, како што одделувањето од светлината е мрак. Оние кои се одделуваат од Бога ги загубуваат сите блага, кои се од Него. Впрочем оние, кои преку своето отстапништво го загубиле сето спомнато... се покажуваат казнети не од Бога... Благата, кои доаѓаат од Бога, се вечни и бескрајни. Затоа и лишувањето од нив е вечно и не завршува. Така е и со светлината... Оние кои самите се ослепиле или биле ослепени од други, засекогаш се лишени од можноста да се насладуваат од светлината, меѓутоа, без таа да е виновна за тоа .

Свети Григориј Палама се изразува многу добро, кога вели дека Бог не е Творец на смртта, со зборовите: „Бог не му рекол на Адам: ,Врати се таму откаде си земен!', но му рекол: ,Земја си и во земја ќе се вратиш!' Оние, кои разумно слушаат, од овие зборови можат да видат, дека Бог не ја предизвикал смртта ниту на душата, ниту на телото. Зашто Он не заповедал: ,Умрете во денот кога ќе јадете!', туку рекол: ,Во оној ден кога ќе вкусите, ќе умрете!' [т.е. ќе станете смртни бел. на авт.]. Не рекол: ,Врати се во земјата!', туку ,ќе се вратиш!' Така Бог предупредил, допуштил и не попречил да стане она, кое се случило".

На тој начин, свети Отци прекрасно објаснуваат, дека смртта дошла не по Божја заповед, а како допуштена последица од прекинувањето на општењето на човекот со Бога, Изворот на животот [Псал. З,5,10].

Но, некои може да го постават прашањето: „Зошто Бог го создал дрвото за познавање на доброто и злото, та Адам да се сопне и да падне? Ако го немаше тоа дрво, немаше да дојде и до смрт“. Оние кои поставуваат такви прашања забораваат, дека Адам е твар и како таков бил предназначен да расте и да се развива духовно, a Бог е Творец, Кој се грижи за Својата творба, За да стане богоподобен и оттаму совршен во радоста, Адам требал да мине во послушание кон Бога по патот на духовно растење. А што се однесува, пак, до дрвото за познавање на доброто и злото, тоа сосема не било виновно за паѓањето на Адама. Виновна била неговата слободна непокорност на Божјата волја.

Теофил Антиохиски вели многу добро: „Дрвото на познавањето само по себе било добро и плодот му бил добар. Не криело дрвото смрт во себеси, како што некои мислат, но непослушанието носело смрт во себеси“..

Истото го потврдува и свети Јован Дамаскин со зборовите; „Дрвото не ја родило смртта, зашто не Бог ја создал смртта, а смртта е последица од непослушанието“.

И така, смртта дошла среде луѓето по нивна вина и колку да е таа неприродна, станала нивна горчлива судбина. Оттогаш наваму сите умираат, ама не сите загинуваат засекогаш. Добродетелните и оние што се каат ја наоѓаат патеката на блаженото бесмртие, како што е кажано во Писмото: „Правдата е бесмртна. А неправдата предизвикува смрт“ [Мудр. Сол. 1,15].

Да запреме накратко кај прашањето: Што забележуваме при настапувањето на смртта? Телото, таа совршена машина, приспособена да се саморегулира, да издржува секакви тешки напрегања, да совладува различни катаклизми и да се обновува после болести, за потоа да го продолжи своето нормално функционирање во еден момент откажува да работи. Со ова се предизвикува последната катаклизма во човековиот живот. Срцето запира да пулсира и животните функции замираат. Крвта престанува да обиколува низ организмот, да го храни и поддржува. Мозокот не е веќе сотрудник на душата во нејзината мисловна дејност, не служи веќе како средство за предавање на нејзините мисли и сосема ја прекинува својата дејност. Чувствата исчезнуваат. Живиот човек, оној кој мисли, волевиот, чувствителниот, разумниот, одеднаш, останува сам, безживотен, безделен, бесчувствителен.

Ако запреме дотука и помислиме, дека драмата на покојникот, кој зад себе оставил многу неразрешени прашања, конечно завршила, ние ќе бидеме крајно незадоволни од краткоста и бесмиленоста на човековото постоење на земјата. Гледачите на една драма очекуваат од драматургот некако на крајот од својот производ да ја осмисли разработената од него фабула. Во спротивно, тие си заминуваат од претставата крајно незадоволни, особено ако, на крајот на краиштата, се покаже еднаква судбината на позитивните и на негативните херои. На ист начин човекот, надарен со разум и со совест, очекува во големата драма на човечкиот живот, Промислителот секому да му го даде заслуженото, но честопати, во пределите на нашето земно постоење ова не се случува. Оттука, се појавува негодување против Бога, незадоволство од Божјата „несправедливост“ и дури избрзан заклучок, дека животот е бесмислен, дека нема Бог и дека не постојат ниту правда, ниту морални вредности, за кои вреди да се живее и да се умира. Таквите луѓе грешат во својата избрзаност. Тие, небаре, веруваат во Бога, од Кого очекуваат справедлива награда или казна за секој човек, а пак, штом се судрат со смртта, особено кога таа ќе дојде ненадејно и не на место, паѓаат во неверие, во негодување, во бунт против Небото и дури во очај.

Не треба избрзано да Го обвинуваме Бога и со скверност да велиме за Него, дека Тој „не знае што прави“. Оној, Кој нѐ создал по Свој образ и го вложил во нашите души возвишеното чувство за справедливост, може ли Самиот да биде несправедлив?! Ако ние често не ги разбираме Божјите дејствија и нe гледаме справедливост во Неговите промислувачки пројави, тоа треба да го припишеме на нашата гревовност и кусогледост. Бог сѐ устројува апсолутно справедливо и премудро. Тоа е јасно, но, за оние кои веруваат во задгробниот живот, каде што Бог секому ќе му даде според делата. На оние што не веруваат сѐ им се чини и бесмислено и безумно. Всушност, безумното не е во Бога, а во маловерниот и безверен човек!

Вистинските верници никогаш не Го судат Творецот како таков, Кој „не знае што прави“, а се осудуваат себеси и во себе ја бараат причината за несреќата што ги постигнала. Верата ги учи да гледаат во смртта на младиот добродетелен човек не казна, а поскоро награда, зашто тие читаат што вели Писмото: „А праведникот и рано да умре, ќе биде во мир, зашто чесната старост не е во долговечноста, ниту се мери со бројот на годините... Откако Му угодил на Бога, праведникот е засакан и, откако живеел меѓу грешниците, Бог го прибрал; грабнат е, злобата да не го измени неговиот разум или подмолноста да не ја заведе неговата душа. Зашто, постојаното правење лошо го помрачува доброто, а виорот на копнежот го развратува незлобивиот ум. Кој достигнал совршенство за кратко време, тој живеел долго; зашто неговата душа Му била угодна на Господ, затоа и побрзал да го напушти безбожието околу него. А луѓето го видоа тоа, и не го разбраа, дури и не помислија за тоа, дека Бог има благодат и милост за Своите светии и обзир за Своите избраници“ [Мудр. Сол. 4, 7 15].

Во однос на грешните и на праведните луѓе ние констатираме, дека тие не умираат задолжително со смрт, соодветна на нивната морална состојба. Честопати, на праведниците им се испраќаат тешки болести и страдања, додека многу грешници умираат со изненадна „лесна“ смрт. Каде е тука справедливоста? Со својата гревовна ограниченост луѓето Го критикуваат Бога, Го судат премудриот Творец на вселената, додека вистината е многу проста: справедливоста се спроведува и ќе се спроведува непогрешно ако не во овој, тогаш задолжително во тамошниот свет. Самиот Христос како Судија на светот ќе ја востанови задушената Божествена правда, како што ова ни е откриено во словото Божјо, каде читаме : „И еве, ќе дојдам скоро, и платата Моја е со Мене, за да му дадам на секого според делата негови“ [Откр. 22,12].

Погледнато од аголот на вечноста, во Бога никогаш нема , несправедливост. Писмото ова ни го открива со зборовите: „А душите на праведниците се во Божја рака; до нив нема да се допре никаква мака [во тамошниот свет, бел. на авт.]. Во очите на неразумните, тие се како умрени, а нивниот крај се сметаше за пропаст... но тие живеат во мир. Зашто, иако во очите на луѓето се казнуваат, надежта нивна полна е со бесмртност. Бидејќи малку казнети, тие ќе добијат големи добра, зашто Господ ги проверил и ги нашол достојни за Себе... во времето на Неговата посета, тие ќе светкаат како искри... на племиња ќе им судат, над народи ќе владеат, а над нив Господ ќе царува довека. Оние што се надеваат на Него, ќе ја познаат вистината“ [Мудр. Сол. 3, 1 -9].

Ако немаше задгробен живот, можеше да се негодува, дека се гледа разликата меѓу добродетелта и порокот, дека исчезнуваат границите меѓу доброто и злото, дека се уништуваат разликите меѓу чесноста и нечесноста... Но Бог ни открива, дека има задгробен живот, каде што Божествената справедливост ќе биде докрај спроведена! Не може Создателот да го изедначи Авел и неговиот убиец Каин, или да ги смета за еднакви во морален однос светите маченици и нивните жестоки гонители! Ние би биле огорчени, ако се поставеа на едно и исто место верните Христови апостоли и предавникот Јуда!

Не без умисла и Божествен план човекот е снабден со чувството за справедливост. Тој не е пратен тука само да поживее во светот со некакви светли илузии и потоа засекогаш да загине како животните, туѓи на неговите возвишени пориви. Не! Човекот не е животно! Тој е создаден за вечноста и за правдата, која тогаш ќе се оствари [2. Петр. З,13]. Затоа за сето време, додека е жив, тој се стреми кон своите возвишени идеали.

Животот може да биде сличен на пат. Луѓето тргнуваат по даден пат, за да постигнат нешто, за кое жеднеат. Која е целта на животниот пат? Ако прифатиме, дека сѐ се завршува со смртта, ќе излезе, дека целта на животниот пат е ништото, смртта, уништувањето. Но може ли ништото да биде цел? Во Божјите творенија нема грдотии! Целта на човечкиот живот е, човек преку него да постигне вечен живот. Ова го осмислува нашето живеење на земјата. Тоа го оправдува трудот, подвигот, добродетелите, себепринудувањето кон добро и секој стремеж кон правда и човечност. Без верата во вечниот живот, неверието дури и под најблагородни пароли доведува до обесмислување на човечката дејност.

Колку и да е застрашуван од уништување, човекот верува не во смртта, туку во животот. Неговата жед за бесмртност уште тука, во светот на гнилежот, за него е некаква гаранција за Животот по животот што го очекува. Ова го чувствувале сите гении на човештвото. Еден од нив, незаборавниот руски генерал Суворов рекол: „Ние сме кратки, но ние сме вечни!“ Макар и неспорно смртни, ние се чувствуваме бесмртни. Опитот, кој секојдневно нѐ исправува пред образот на смртта, која постигнала други луѓе, не е во состојба да ја истргне од нашите срца надежта, дека со нас можеби нема да се случи нешто слично, дека ние вечно ќе живееме. Другите можат да умираат, но во својата лична смрт човек тешко може да поверува.

Забележителен е фактот, востановен од некои психолози, дека со својата свест ние знаеме, дека ќе умреме, но со својата потсвест не веруваме во својата смрт. Инстинктивно, потсвесно ние живееме така, како да нема смрт и ние никогаш нема да умираме. Потсвеста во некаков потаен и длабок конфликт со нашата свест, не обраќа внимание на смртта. Така, дури и учениот кој не верува, неволно признава, дека смртта е секундарно и времена појава, а животот е примарен и вечен!

Архимандрит Серафим