Подвижнички слова на Свети Ефрем Сирин

 1. Треба да знаеме дека човекот е двоен: дека се состои од душа и од тело и дека има и двојни чувства. Има пет чувства душевни и пет чувства телесни. Мудреците душевните чувства ги нарекуваат сили на душата. Тие се: умот, разумот (расудувањето), мислењето (смислата), вообразбата и чувствувањето. Телесните чувства или сетива се: видот, мирисот, слухот, вкусот и допирот. Оттаму произлегуваат двојните добродетели и двојните пороци. И за секој е многу потребно јасно да знае кои се душевните и телесните добродетели, а кои се душевните и телесните страсти.

Душевни добродетели

2. За душевните добродетели се вели дека ги има четири. Тие се: храброста, благоразумноста, целомудрието и справедливоста. Од нив се раѓаат следниве душевни добродетели: верата, надежта, љубовта, молитвата, смирението, кротоста, великодушноста, трпението, добротата, негневливоста, богопознанието, нераздразнувањето, простотата, кротоста, нелицемерноста, правдољубивоста, слободата, одвратноста: од осудувањето, од славољубието, од самоволството, од гордоста, од зависта, од подмолноста и од среброљубието, како и сочувството, милосрдноста, дарежливоста, почитта, побожноста, стремежот кон идните бесмртни блага, желбата за Божјото царство и посиновувањето од Бога. 

Телесни добродетели

3. Телесните добродетели, за кои може да се каже, дека тие, преку знаењето за Бога - стануваат орудија на добродотелите и, ако им се туѓи на лицемерноста и угодувањето на луѓето, го водат човекот кон напредување во смирението и бестрасноста. Тие се: воздржувањето, постот, гладувањето, жедта, бдеењето, сеноќното стоење, коленичењето, воздржувањето од капење, задоволувањето само со горната облека (хитонот), јадење сува храна, воздружување од храна, пиење само вода, спиење на гола земја, сиромаштија, немаштија, немање желба за богатење, истоштеноста, незагриженост за облека, несамољубивост, осамување, безмолвие, неизлегување од ќелијата, задоволство со малку, молчеливост, рачна работа, секое самоизмачување и секој телесен подвиг. Сето ова, кога е телото здраво и кога нѐ измачува со телесните страсти, многу e потребно и корисно, а кога е телото болно и немоќно, или кога, со Божја помош, успеало да ги победи страстите во себе, тогаш сето ова не e толку потребно, зашто сето тоа го извршуваат светото смирение и благодарноста.

Душевни страсти

4. Душевните страсти се: заборавањето, мрзливоста и незнаењето. Овие три страсти го помрачуваат духовното око, односно умот, кој паѓа под господството на другите страсти, какви што се: нечесноста, кривоверството (ересите), хулењето, раздразнителноста, гневот, лутината, избувливоста, омразата, паметењето на злото, клеветата, осудувањето, неразумната жалост, стравот, неслогата, зависта, славољубието, гордоста, лицемерноста, лагата, неверувањето, неблагоразумноста, неразбирливоста, недалекувидоста, ненаситноста, љубовта кон богатеење, мрзливоста, пребирањето, пристрасноста, приврзаноста кон земното, унинието, малодушноста, неблагодарноста, мрморењсто, самопофалбата, самоувереноста, распалувањето, надуеноста, барањето првенства, човекоугодувањето, подмолноста, бесрамноста, нечувствителноста, ласкањето, потајноста, подбивањето, нерешителноста, согласување co гревот поради страст, непрестајно помислување на гревовите, талкање на помислите, самољубието - мајката на сѐ што е лошо, среброљубието - коренот на сите пороци и страсти и лукавството.

Телесни страсти

5. Телесните страсти се: чревоугодието, прејадувањето, раскошот, пијанството, тајното јадење, разните видови сластољубие, блудот, прељубата, распуштеноста, нечистотијата, крвосмесништвото, блуден грев со дете, скотолоштво, лоши пожелби и сите неприродни и срамни страсти, кражба, светотатство, разбојништво, убиство од завист или во неразумно раздразнение, секое телесно успокојување, задоволувањето на телесните желби, особено кога телото е здраво, кражбите, баењето, гледањето, претскажувањето, украсувањето, лекомисленоста, изнежнетоста, страста кон раскош, мачкање на лицето, распуштеноста, играњето комар, приврзаноста кон светските задоволства, угодувањето на телото, запуштеноста на умот, што го прави земен и сличен на неразумните животни, не давајќи му (на умот) да погледнува кон Бога и да се грижи за добродетелите. А коренот на сите зла и, како што рекол некој, првата причина на сѐ се: сластољубието, славољубието и среброљубието, од кои се раѓа сѐ што е лошо.

6. Но човекот не прави никаков грев, ако најнапред, како што вели свети Марко Подвижник, не биде совладан од тројцата силни исполини: заборавањето, мрзливоста и незнаењето. А нив ги раѓаат: сластољубивиот и спокоен живот, приврзаноста кон човечката слава и расеаноста. Но првобитната причина и најлошата мајка на сето тоа е самољубието, а тоа е неразумноста и страсната приврзаност кон телото, разлевањето и расеаноста на умот, заедно со изговарањето на груби и срамни зборови, со слободата во говорот и во смеата, кои водат кон големо зло и многу паѓање.

7. Освен тоа, треба да знаеме дека кога славољубието стане страст - тоа има многу видови и дека има многу задоволства, кои ја измамуваат душата кога таа не е прибрана и трезна пред Бога, кога не е исполнета со љубовта Божја и со стравот Божји и ако не сме загрижени со извршувањето на добродетелите. Зашто од секаде се нудат задоволства, кои ги привлекуваат кон себеси нашите душевни очи. И телесната убавина, и парите, и раскошот, и славата, и мрзливоста, и гневот, и желбата за поседување, и среброљубието, сето тоа нѐ примамува и измачува, ни ветува дека ќе ни даде задоволство. Тие го привлекуваат нашиот поглед. Тогаш нашата душа нема силна љубов кон добродетелите и чувствува мака кога треба да ги извршува. Секоја земна врска, секоја приврзаност кон нешто од овој свет, колку и да не е особено важно, кај оној, што на некој начин се врзал со него, предизвикува задоволство и пријатно чувство, иако неразумно, кое подоцна бива и штетно, зашто таа волева сила на душата, е толку силна во заробувањето, така што оној што е лишен од она што го сака - паѓа во раздразнителност, во жалост, во гнев и си го спомнува сето зло што му го направиле. А, ако покрај пристрасноста ќе овладее со човекот макар и најмала навика, тогаш таа прави оној што бил запленет од неразумната острастеност, и понатаму потполно да ѝ се предаде поради скриеното задоволство во неа.

8. Задоволството на похотта, според она што е веќе речено, бива разновидно, и си наоѓа за себе задоволство не само во блудот и во другите телесни наслади, туку и во другите страсти. И целомудрието не се состои само во тоа да се воздржуваме само од блудот и од сите телесни задоволства, туку и во тоа да бидеме слободни и од сите други страсти. Затоа користољубецот, среброљубецот и оној што копнее да се збогатува - не е целомудрен. Како што едниот се заробува од телесната убавина, така другиот бива заробуван од парите и од богатството. И овој е во уште поголема мерка нецеломудрен затоа што тој нема иста побуда како и првиот, кого го принудува самата природа. Зашто не е право да го нарекуваме неискусен оној јавач кој не успеал да се задржи на бесен коњ, туку оној што не умеел да управува со мирен и послушен коњ. Од ова се гледа дека страста спрема парите е погоре од другите и дека не е природна. Побудите кон неа не се состојат во нашата природа, туку во нашата колеблива слободна волја, па затоа тој што греши во неа, тој се смета дека згрешил и дека гревот негов е непростлив. Затоа треба да разбереме, дека сластољубието не се однесува само на блудот и на телесните наслади, туку и на она што го сакаме со силата на нашата слободна волја и острастувањето.

9. За да ги разбереме страстите уште појасно, сметаме дека треба да го додадеме и следното. - Гревовите на мисловната сила се следниве: неверувањето, ереста, неблагоразумноста, неблагодарноста, како и согласувањето со оние гревови, кои произлегуваат од страсната сила на душата. За исцелување од овие гревови служи несомнената вера во Бога, вистинските и непогрешни догматски вистини, постојаното изучување на зборовите на Светиот Дух, чистата молитва и непрестајната благодарност кон Бога. - Гревовите на раздразнувачката сила се следниве: жестокото срце, омразата, несочувствителноста, злопаметењето, зависта, убиството и постојаното помислување на сѐ што е слично на ова. За исцелување на овие гревови служат: човекољубието, љубовта, кротоста, братољубието, сочувството, трпението и добрината. - Гревовите на волевите сили се: чревоугодието, ненаситноста, алчноста, пијанството, блудот, прељубата, нечистотата, неуредноста, користољубието, славољубието, златото, богатството и телесните задоволства. А за исцелување на ова служат: постот, воздржувањето, страдањето, несреброљубивоста, раздавање пари на сиромаси, стремежот кон идните блага, желбата за придобивање на царството Божјо и очекувањето на Божјото посиновување.

10. Сега ќе кажам нешто за страсните помисли, преку кои секој грев се приведува да биде извршен.

Сите порочни помисли се осум: чревоугодието, блудот, среброљубието, гневот, жалоста, унинието, славољубието и гордоста. Не зависи од нашата слободна волја дали овие помисли ќе не вознемируваат или не, дали ќе ја поттикнуваат или нема да ја поттикнуваат нашата волја, но дали тие ќе останат во нас и дали ќе ни ги поттикнуваат нашите страсти, тоа зависи од нашата слободна волја.

Но една работа е искушението, друга е - прифаќањето, трета е страста, четврта е борбата, петта е доброволното сакање, кое се приближува кон делото и бива слично на него, шеста е - самодејноста и седма е заробувањето.

Искушението е едноставно напомнување кое го прави ѓаволот. На пример, тој ни вели: "Направи го тоа и тоа ", како што Му рекол на Господа Исуса Христа: "Кажи овие камења да станат лебови" (Матеј 4,3). A тоа не е, како што е веќе речено, уште во нашата волја.

Прифаќањето е примањето на таа помисла, која ни ја внушува непријателот, зафаќањето со неа и пријатното разговарање со неа, кое станува со согласување на нашата слободна волја.

Страста е веќе создадена навика за прифаќањето на искушенијата внушена од духовниот непријател и постојно помислување и мечтаење за нив.

Борбата е взаемно противставување на помислата и на умот, кој се одлучува или да се бори против страста и да ја уништи или да се согласи со страсната помисла, како што вели апостолот: "Телото сака противни работи на духот, а духот - противни на телото; тие се еден против друг" (Гал. 5,17).

Заробувањето е принудно привлекување на срцето кое бива совладувано од претходното убедување и од долговремената навика. Слободното согласување е согласување со страста, а самодејноста е самото дејствување според страсната помисла.

11. Оној кој со своето противставување и одлучност во самиот почеток ќе ја одбие од себе помислата на искушението, тој одеднаш го прекинува сето друго што би следело по него.

Чревоугодието се побудува со воздржливост; блудот - со божествената љубов и со копнежот кон идните блага; среброљубието - со сочувствителност кон сиромасите; гневот - со срдечност и љубов кон сите; светската жалост - со духовна радост; унинието -со трпение, издржливост и благодарност спрема Бога; славољубието - со тајно извршување на добродетелите, со постојана молитва, исполнета со искрена скрушеност; гордоста - со тоа никого да не осудуваме и да не понижуваме, како што правел самопофалниот фарисеј, - со тоа што ќе се сметаме последни од сите.

На тој начин умот, откако ќе се ослободи од сите спомнати страсти и ќе се издигне кон Бога, уште овде почнува да го живее божествениот блажен живот, откако ќе го прими залогот на Светиот Дух, и по заминувањето оттука, со бестрасност и вистинско знаење, навлегува во Светата и Божествена Троица, заедно со Божествените ангели, и сјае во сите векови и во сета вечност.

12. Душата е, како што е речено погоре, трисоставна, зашто во неа има три сили: помисла, раздразнителност и желба. Ако во раздразнителноста има љубов и човекољубие, а во желбата - чистота и целомудрие, тогаш помислата е светла. А, ако во раздразнителноста има омраза спрема луѓето и во желбата - разврат, тогаш помислата е мрачна.

Разумот, кога страстите му се потчинети, е здрав, целомудрен и светол; тогаш духовно го соѕерцава меѓусебниот однос на Божјите твори и бива воведуван во Светата и Блажена Троица.

Исто така и раздразнителноста, кога таа бива во природно движење, кога ги сака сите луѓе, против никого нема ништо и не си спомнува за никакво зло.

И желбата ѝ е верна на природата, кога со помошта на воздржливоста, смирението и несреброљубието ќе ги умртви страстите, односно телесните задоволства, тежнението кон личната корист и преодна слава, зашто желбата има трајни стремежи: или кон телесните задоволства, или кон преодната слава или кон измамата на богатството. Поради овие неразумни стремежи таа не се грижи за Бога и за Божјите заповеди, го заборава своето лично благородство, се ожесточува против ближните, ја омрачува помислата и не му дозволува на човекот да го свртува својот поглед кон вистината.

А оној што го придобил возвишениот вид на мислата, тој уште додека е овде, како што е речено погоре, го предвкусува царството небесно, почнува да го живее блажениот живот, очекувајќи го блажеството, кое е приготвено за оние кои Го љубат Бога, со кое треба да бидеме удостоени и ние недостојните, по благодатта на нашиот Господ Исус Христос.

13. Треба да се знае, дека никој не може да го достигне совршенството на ниедна добродетел, ако во текот на целиот свој живот не се стреми и не се труди да ја придобие со сета своја неуморна ревност. Ова треба да се каже за милостињата, молитвата, љубовта и за било која добродетел - за храброста, за благоразумието, за целомудрието и за справедливоста. - При овој непрекинлив труд за извршувањето на добродетелите, треба да се пазиме да не го намалуваме и сосема да не го обезвреднуваме неговото значење, дозволувајќи со нив да се примешаат некои недобри цели, какви што се, на пример: човекоугодувањето, преодната слава и друго. И покрај сето ова, треба да знаеме дека добродетелите треба да ги вршиме со разумноста која е над сите добродетели; - таа е како некоја царица меѓу добродетелите и како добродетел на добродетелите.

14. Сите оние, што сакаат да напредуваат во добродетелите и што се грижат да се клонат од гревот, неопходно е да го знаат уште и ова: бидејќи душата е неспоредливо повозвишена од телото, така и душевните добродетели, особено оние божествените што се богоподобни, се многу повозвишени од телесните добродетели, како што се и душевните пороци многу потешки и попогубни од телесните, како по своето дејство, така и по казните, кои им се наложуваат, иако не можам да разберам зошто многумина не можат да го сфатат ова. Многумина се згрозуваат и се гнасат од пијанството, блудот, кражбата и сличните на нив пороци, се плашат и се пазат од нив, ги избегнуваат, а рамнодушно гледаат на пороците, кои, како душевни, се многу поважни и пострашни, а тие се: зависта, злопамтењето, гордоста, лукавоста и среброљубието, кое е коренот на сите зла, како и другите слични пороци.

Свети Ефрем Сирин