1. Стравот Божји е почетокот на добродетелите; тој е рожба на верата и се сее во срцето, кога умот е отстранет од светската расеаност, за да ги собере своите расеани мисли во размислување за идното востановување.
  2. За да може да постави основа на добродетелите, најдобро од сѐ е - човекот да биде оддалечен од животните работи и да живее во законот, кој ги осветува правите и свети патеки, како што посочил Светиот дух преку псалмопеачот давид [сп. Псал. 20,3; 118,35].
  3. Почетокот на патот на животот е: секогаш со умот наш да се поучуваме во Божјите зборови и да го минуваме животот во сиромаштија. Напојувањето со едното помага на усовршувањето во другото. Ако се напојуваш со поучувањето на Божјите зборови, тоа ќе ти помогне да преуспеваш во сиромаштијата, а преуспевањето во доброволната немаштија ти дава доволно слободно време за да преуспеваш во изучувањето на Светото писмо. А со помошта на едното и на другото брзо бива издигнувана зградата на добродетелите.
  4. Без оддалечувањето од светот - не е можно приближувањето до Бога. Оддалечување го нарекуваме не телесното преселување, туку оддалечувањето од делата на светот. Добродетелта на оддалечувањето од светот се состои во следново: умот наш да не се занимава со светот.
  5. Кога ќе се умножи во човекот благодатта, тогаш исчезнува во него стравот од смртта, на патот кон саканата праведност или пред пречките на овој пат, - и во душата своја наоѓа тој многу причини, поради кои е готов и поради стравот Божји - да претрпува многу маки, како нешто неопходно. Тогаш сето она што му е непријатно на телото и сѐ што може да му причини страдање, - во неговите очи не значи ништо во споредба со она, што се надева да добие во иднината. Но кога ќе се зголеми во човекот недостигот на благодатта, кога она што се случува со него бива спротивно на реченото; тогаш знаењето, поради истражувањата, кои можат да се потпираат само на опипливото, станува кај него повеќе од верата, нема надеж на Бога во секоја работа и Божјата промисла за човекот ја разбира поинаку. Таквиот човек непрестајно бива изложуван на стравови поради искушенијата на оние што ги ставаат стрелите свои на тетивите, за да стрелаат во темнина [сп. Псал. 10,2].
  6. Сомневањата на срцето доведуваат страв во душата, а верата може да ја зајакнува волјата и да ги смирува телесните страсти. Во каква мерка расте во тебе љубовта спрема телото, во таква мерка не можеш да бидеш смел и без трепет при многуте напади, со кои е окружено сето она што го сакаш.
  7. Не е целомудрен оној, во кого се прекинуваат срамните помисли за време на борбата, трудот и подвигот, туку оној, кој со вистинитоста на своето срце го прави целомудрен погледот на својот ум, не дозволувајќи му да се доближува до лошите помисли. И кога чесноста на неговата совест со погледот на очите сведочи за неговата верност на законот на чистотата, срамот, како завеса виси над сокровишницата на помислите и над неговата непорочност и Христос ја запазува како целомудрена девојка со силата на верата.
  8. За одвраќање на душата од лоши расположби ништо не е толку корисно, како што е тоа вдлабочувањето во љубовта спрема изучувањето на Светото писмо и навлегувањето во длабочината на неговите мисли. Кога мислите проникнуваат во насладата од разбирањето на она што е скриено во зборовите на Божјата премудрост, тогаш човек извлекува од нив просвета во толкава мерка, во колкава мерка го заборава светот и заборава сѐ што е во светот. Но и тогаш кога умот плива врз површината од водите на морето на Светото писмо и не може да проникне до длабочината на мислите на Светото писмо, и самото тоа што е зафатен со изучувањето на Божјите зборови е доволно за него, за да може со една помисла за Божјата прекрасна убавина силно да ги поврзе своите помисли и да ги спречи да се стремат кон земното и телесното.
  9. Во сѐ, што ќе сретнеш во Светото писмо, испитувај која е и каква е смислата и целта на неговите зборови, настојувај да проникнеш во длабочината на мислите на светиите и со најголема точност да ги сфатиш. Оние што се раководени со божествената благодат во својот живот кон просветувањето секогаш чувствуваат како некој духовен зрак да минува низ стихијата на напишаното и ги одделува голите зборови од она што му е кажано на душевното знаење преку големата мисла.
  10. Ако човек чита многу важни стихови, без да се вдлабочува во нив, тогаш и неговото срце останува празно и ништо не чувствува, во него изгаснува светата сила, која во случај кога душата ја разбира нивната сила - тоа значи и најсладок вкус за срцето.
  11. Секоја работа обично се стреми кон она што ѝ е сродно. И душата, која има во себеси дух, кога ќе слушне зборови, кои содржат во себеси скриена духовна сила, пламенито ја повлекува кон себеси содржината на тие зборови. Не секој човек го побудува кон вчудоневиденост духовното и она што има во себе голема духовна сила. Зборовите за добродетелта бараат срце, кое не е зафатено со земјата; во оној човек, чиј ум е оптоварен за грижите за преодното, добродетелта не разбудува помисла за тоа - да ја возљуби добродетелта, ниту желба - да ја придобие.
  12. Одделувањето од земното со своето битие му претходи на сојузот со Бога, иако често, според Божјата промисла на благодатта, кај некои последното му претходи на првото. Начинот на Божјата промисла за монасите се разликува од оној за мирјаните. Ако кај тебе претходи Божјата благодат, тогаш тоа е нејзина работа, а ако не, тогаш и ти издигнувај се на висината на духовната кула.
  13. Ненаситноста на душата во придобивањето на добродетелите ги придобива во своја полза и дел од видливите и чувствителните желби на телото, со кое е соединета. Сѐ се украсува со верата; без верата сѐ станува штетно и грдо.
  14. Сакаш ли со твојот ум да општиш со Бога? - Послужи ѝ на милостињата. Кон духовната љубов, која го отпечатува невидливиот Божји образ во себеси, нема друга патека за приод, освен, ако човекот, пред сѐ, не почне да бива милостив во таква мерка, во каква е совршен и нашиот небесен Отец, како што вели нашиот Господ Исус Христос: "Бидете милостиви како што е милостив вашиот Отец" [Лука 6,36].
  15. Она што е сликарот, кој слика вода на ѕидовите, со која не може да се изгаснe нашата жед, тоа е и зборот што не е потврден и докажан со дело. Оној што говори за добродетелта, која самиот ја има и ја извршува, тој кога му говори за неа на својот слушател, тој е сличен на човек, кој на ближниот свој му дава пари, кои самиот ги заработил со својот труд. И оној што сeе во ушите на своите слушатели од она што тој самиот од опит го сознал, тој смело ја отвора својата уста кога им говори на своите духовни чеда, како што престарениот Јаков му рекол на целомудриот свој син Јосиф: "И јас ти давам еден дел повеќе отколку на браќата твои, од она што го зедов од рацете аморејски, со својот меч и со својот лак" [1. Мој. 48,22].
  16. Прекрасно рекол некој, дека смртниот страв го ожалостува човекот, кого неговата совест го осудува, а оној, чија совест не го прекорува, тој ја посакува смрта толку колку и животот.
  17. Ако нешто толку се соединило со твојата душа, сметај го тоа за своја придобивка не само во овој живот, туку биди уверен дека тоа ќе појде заедно со тебе и во идниот живот. И ако тоа е нешто добро, весели се и благодари Му на Бога во својот ум, а ако е тоа нешто лошо, тогаш тажи и воздивнувај и труди се да се ослободиш од него додека си уште во твоето тело.
  18. Имај ги секогаш во твојот ум страдањата и маките на големите страдалници, за да можеш ти самиот да Му благодариш на Бога за твоите мали и ништожни маки и да можеш на тој начин да ги поднесуваш со радост.
  19. Кога си духовно студен и расеан, замислувај си ја твојата поранешна ревност, кога си се грижел за сѐ, дури и за најситните работи, за тоа какви подвизи си покажувал, со каква ревност си им се противставувал на оние, кои му пречеле на твоето духовно издигнување. Со овие и вакви спомени твојата душа пак ќе се разбуди како од длабок сон, ќе се облече во пламенот на ревноста и ќе воскресне како од мртвите и со силно и решавачко противставување на ѓаволот и на гревот, пак ќе се врати кон својата некогашна состојба.
  20. Стварноста на крстот е двојна: едната се состои во трпеливото поднесување на телесните тешкотии и лишувања, кои се неизбежни во борбата со страстите и се нарекува телесен подвиг, а другата се состои во истенчено дејствување на умот, во божествено размислување, во молење и во други духовни подвизи, ова се нарекува соѕерцание. Првата го очистува страсниот дел на душата, а втората - го просветува умниот дел на душата. Секој човек, кој, пред совршената обука во првиот дел, преминува кон вториот, кој привлекува со своите сладости, а не велам веќе поради својата мрзливост, почнува да се гневи затоа што најнапред не ги умртвил "своите земни членови" [Кол. 3,5], односно што не ги излекувал немоќите на своите помисли преку трпеливо поднесување на крсното унижување и што се осмелил пред време да мечтае во својот ум за славата на крстот. Токму такво е и значењето на зборовите, кажани од древните оци: "Ако умот посака да се издигне на крстот пред да бидат умртвени земните членови и пред да биде исчистена неговата телесност, да биде исцелена од својата немоќ, тогаш него го постигнува Божји гнев.

Чиј ум е осквернет од срамни страсти и кој е брз да ги исполнува сите мечтателни помисли на својот ум, нему му се забранува да ја отвора својата уста затоа што најнапред не го очистил својот ум преку разни страдања и не ги покорил своите телесни желби, туку надевајќи се на она што го слушал со своите уши и на она што е напишано со мастило, се устремил да оди право напред по патот, додека бил уште исполнет со темнина и со своите слепи очи".

  1. Замисли си дека добродетелта е тело; а соѕерцението душа, а дека и едното и другото се еден совршен човек, соединет со духот од двата дела - од телесниот и од разумниот. И како што е неможно душата да го пројавува своето битие без совршената поврзаност со сите делови на телото, исто така, и душата не може да дојде до соѕерцание без претходно извршување на делата на добродетелите.
  2. Откако ќе чуеш дека треба да се оддалечиш од светот, да го оставиш светот, да се очистиш од сѐ што е од светот, уште во самиот почеток треба да сфатиш и да разбереш, не според простонародните поими, но чисто разумно што значи самиот збор свет, од кои и какви делови е составен. Тогаш ќе можеш да дознаеш за твојата душа, колку е таа далеку од светот и што има во неа измешано од светот. Зборот свет е збирна именка, која ги содржи во себеси и таканаречените страсти. Кога сакаме да ги именуваме страстите во нивната севкупност, тогаш ги нарекуваме свет, а кога сакаме да ги разликуваме по нивното различно именување, ги нарекуваме страсти.
  3. Кога ќе разбереш што е светот, тогаш ќе почнеш да правиш разлика меѓу сѐ што се подразбира под ова название; ќе го разбереш и тоа со што си врзан со светот и со што си се одрекол од него. Ова ќе го кажам понакратко: светот e телесен живот и мудрување на телото. По самото тоа што човекот се оттргнал од светот, се познава дека тој излегол од светот.
  4. Стравот за телото кај луѓето бива толку силен, така што често тие остануваат неспособни да направат нешто добро и славно. Но кога кон стравот за телото се додаде и стравот за душата, тогаш стравот телесен ослабнува пред стравот за душата, исчезнува како восок пред силата на огнот што гори.
  5. Душата по својата природа нема страв. Страстите се нешто додатно; за нив е виновна самата душа. - Ако некогаш природата на душата била светла и чиста, поради тоа што ја примила во себе божествената светлина, таа се покажува пак таква кога се враќа во својата првобитна состојба. Значи, несомнено е дека душата излегува вон својата природа веднаш штом доаѓа во страсна состојба, како што тврдат чедата на Светата Црква.
  6. Природната состојба на душата е знаење на Божјите созданија - земни и духовни. Нејзината натприродна состојба е движење - или дејство или состојба на соѕерцанието на пресуштествениот Бог. Нејзината противприродна состојба е таква каква што бива кај страсните луѓе, кои им робуваат на своите страсти. Затоа е сосема јасно дека душевните страсти не се душевни по својата природа.
  7. Ако сакаш да ги дознаеш човечките тајни, а уште не си успеал во тоа, да можеш да ги дознаваш по духот, можеш да ги дознаеш по зборовите, по начинот на живеењето и по расположбата на секого. Кој е чист во својата душа и непорочен во начинот на живеењето, тој секогаш со целомудреност ги изговара зборовите на Светиот Дух и соодветно на тоа, сразмерно со своето расудување - размислува и за Божјото и за она што е во него самиот. А чие срце е исполнето со страсти, кај него и јазикот се става во движење од нив. Ако почне тој да говори и за духовното, тој ќе расудува и тогаш под влијание на самите страсти. Мудриот го забележува таквиот човек при првото среќавање, а чистиот ја насетува неговата миризба.
  8. Делата на монахот се: слобода од телесното, во молитвите има телесен труд и непрестајно спомнување за Бога во срцето.
  9. Едно е молитвата, а друго е - соѕерцание во молитвата, иако молитвата и соѕерцанието си го позајмуваат почетокот едно на друго. Молитвата е сеење, а соѕерцанието жетва и собирање, при што оној што жнее се вчудоневидува на неискажливото знаење - како од малите и голи зрна, што ги посеал, одеднаш израснале пред него такви прекрасни класја.
  10. Спасителот наш го започнал делото на нашето спасение со пост. И сите оние што одат по Него на оваа основа го зајакнуваат почетокот на својот подвиг; бидејќи постот е оружје подготвено од Бога. - И кој, ако го зенемари ова оружје нема да биде прекорен? - Ако постел самиот Законодавец, тогаш како нема да пости кој и да e од оние што се должни да го пазат Законот? Затоа до постот човечкиот род не знаел за победа и ѓаволот никогаш не доживел пораз од нашата природа; тој бил победен со силата на ова оружје. Нашиот Господ бил водач и првенец на оваа победа, за да го стави првиот победнички венец врз главата на нашата природа. И ѓаволот штом ќе го види ова оружје на некого од луѓето, веднаш овој противник и мачител, бива исплашуван, помислувајки и спомнувајќи си за својот пораз во пустината од Спасителот, - и силата негова набргу бива победена и погледот на ова оружје, кое ни е дадено од нашиот Спасител - ќе го изгори. - Оној што е облечен во оружјето на постот во секое време бива распалуван со ревноста на постот. - Кој живее во него, умот негов е непоколеблив и готов да ги пречека и да ги одбие сите страсти.
  11. Делата и трудовите тогаш ѝ даваат на душата бестрасност, умртвување на земните членови и успокојување на помислите, тогаш кога ќе го започнеме безмолвието, кога во душата ке се прекрати збунетоста, предизвикувана од впечатоците на надворешните чувства. Друг начин за успех на ова нема и не може да има. Зашто, ако дрвото секојдневно се полива, зарем некогаш ќе се исуши коренот негов? Смртоносна ли е водата во некој сад, која секојдневно се менува? - Кога човекот почне да живее во безмолвие, тогаш душата лесно ги разликува страстите, и внатрешниот човек, откако се разгори со желба за духовен живот, го победува, и од ден на ден ја издигнува својата душа кон чистотата.
  12. Кога можеме да кажеме дека некој достигнал чистота? Тогаш, кога тој сите луѓе ќе ги гледа како добри и никој од нив нема да му се претставува како нечист и осквернет; тој навистина е човек со чисто срце.
  13. Што му е својствено на подвижникот, на оној што живее во безмолвие, да прави во својата ќелија? Зарем ревносниот и трезвениот по душа има потреба да прашува што треба да прави кога е сам во својата ќелија? И има ли нешто подобро од ова? Самиот живот на монахот во неговата осамотеност, кој се споредува со живеење во гроб, далеку е од секоја човечка радост; таквиот живот го учат монахот, дека главната негова работа е плачот. И сите светии во плач се преселиле од овој живот. - И ние да Му се молиме на Господа и нам да ни подари плач. Зашто, ако ја добиеме оваа благодат, која е подобра па и повозвишена од другите дарови, тогаш со нејзина помош, и ние ќе дојдеме до чистотата. И штом ќе ја добиеме, таа веќе никогаш нема да биде одземена од нас сѐ до нашето излегување од овој живот.
  14. Блажени се чистите по срце, зашто нема време кога тие не би се насладувале со сладоста на солзите, - во која секогаш Го гледаат Господа. Додека имаат солзи во своите очи, тие се удостојуваат да ги гледаат Неговите откровенија на височината од својата молитва. И нема кај нив молитва без солзи. Токму тоа и значат зборовите: "Блажени се оние што плачат, оти ќе се утешат" [Матеј 5,4]. Зашто тогаш, кога монахот ќе се удостои со помош на солзите да ја премине областа на страстите и навлезе во рамнината на чистотата, тогаш го сретнува утехата, која Бог им ја дава на оние што плачат за нивната чистота. Да лееме солзи и да плачеме - тоа е дарот што им се дава на бестрасните. И ако солзите и жалостите на оние што плачат само привремено, можат не само да ги водат кон бестрасноста, туку можат и потполно да го очистат и да го ослободат нивниот ум од спомнувањето на неговите страсти, тогаш што можеме да кажеме за оние кои дење и ноќе свесно се занимаваат со оваа работа?
  15. Некој од светите луѓе рекол: "Телото му станува пријател на гревот, ако се плаши од искушенија, ако се плаши да не дојде до крајност и да не биде лишено од својот живот". Затоа Светиот Дух го тера да умре и на подвижникот му внушува да се предаде себеси на смрт. Зашто знае дека, ако не умре, нема да го победи гревот. Ако некој сака во него да живее Господ, тој го принудува своето тело да Му служи на Господа и да ги извршува заповедите на Духот, напишани од апостолот и ја пази својата душа од телесните дела, опишани во Посланието до Галатјаните од светиот апостол Павле, кој вели: "Делата на телото се познати: тие се: прељубодејство, блудство, нечистотија, бесрамност, служење на идоли, магии, непријателство, кавги, ревнувања, гнев, расправии, несогласности, ереси, завист, убиства, пијанство, срамни гостувања и други работи" [Гал. 5,19-21]. Телото кое се предало на гревот, се успокојува во телесните дела, и Божјиот Дух не се успокојува во неговите плодови. Зашто кога телото изнемоштува во постот и смирението, тогаш душата се укрепува со молитва.
  16. Телото, кое бива измачувано од тешкотиите на безмолвието, трпи лишувања и недостатоци и се приближува до тоа да се лиши од својот живот; тогаш тоа обично ти вели: "Дај ми малку слобода, за да поживеам како што треба; и сега живеам праведно, зашто трпам секакви страдања". И штом ќе му ги олесниш маките и ќе го успокоиш од страдањата, ќе му дадеш можност малку да здивне, тоа веднаш ќе почне нежно да ти нашепнува: "Можеме и близу до светот да живееме добро, според истите правила, според кои живееме и сега, затоа што сме проверени во многу работи. Провери ме само, па, ако не бидам таков, можеме пак да се вратиме. Пустината нема да ни избега". - Не верувај му, макар и силно да те моли и да ти дава многу ветувања. Тоа нема да го изврши она што го ветува. Ако се согласиш и ја прифатиш неговата молба, тоа ќе те фрли во големи гревовни паѓања, од кои нема да бидеш во состојба да станеш и да излезеш.
  17. Кога од искушенијата ќе дојдеш до очајание и ќе се пренаситиш со него, тогаш речи си самиот на себеси: "Ти одново го бараш нечистиот и срамниот живот". - И ако твоето тело тогаш ти рече: "Голем грев е самиот себеси да се убиваш", ти одговори му: "Јас се самоубивам затоа што не можам да живеам нечисто". Ќе умрам овде, за да не ја видам вистинската смрт на мојата душа таму - да не умрам за Бога. Подобро е да умрам овде заради непорочноста и да не живеам лош живот во светот. Јас сум ја избрал слободно оваа смрт поради моите гревови. Се убивам себеси затоа што Му згрешив на Господа: нема веќе да Го прогневувам Бога. Што ќе ми е животот - оддалечен од Бога? Ќе ги трпам овдешните маки, за да не бидам оддалечен од небесната надеж. Што има за Бога во мојот живот во овој свет, ако живеам лошо во него и ако продолжувам да Го прогневувам Бога?
  18. За монахот е штетно да го гледа светот и светското. И каква промена станува во умот на оној, кој долго време живеел во безмолствие, кој живеел осамен и сам со себеси, одеднаш одново бива зафаќан од виорот на светот, го гледа и го слуша она што не е прилично за него! - Нека не нѐ мамат оние што тврдат, дека нема никаква штета за нас од тоа што ќе слушаме и што ќе гледаме нешто; дека сме исти во нашите помисли во нашата пустинска осаменост и во светот, дека во ќелијата и надвор од неа не се вознемирува нашата скромност, дека во неа не настануваат лоши промени и дека во среќавањето со луѓе и со предмети не чувствуваме раздвижување на страстите. Ова можат да го тврдат само силните по дух, кои и ако придобијат рани, не ги чувствуваат. Но ние уште не сме стигнале до такво здравје, уште имаме на себеси смрдливи рани, кои ќе зовријат со црви, ако за нив не се грижиме само еден единствен ден, ако ги оставиме неисчистени и непреврзани, ако не бидат со мелем намачкани и добро стегнати.
  19. Душа, која еднаш Му се предала на Бога и која многупати ја познала Неговата помош, не се грижи веќе за себеси, туку се врзува со вчудоневиденост и молчење, и нема можност да се враќа одново кон некогашните начини на своето сознавање и да се служи со нив, да ги употребува на дело, за да не биде лишена од Божјата промисла, која таинствено и непрестајно ја надгледува душата, се грижи за неа, постојано ја следи, за да не стане одново самонадејна и одново да не помисли дека, според силите на своето знање, ќе може самата да се грижи за себеси.
  20. Оние, во кои огреала светлината на верата, не доаѓаат веќе во таква срамна положба - одново да бараат од Бога во своите молитви: "Дај ни ова" или: "Одземи ни го тоа и тоа" , туку ни најмалку не се грижат за себеси, зашто со своите духовни очи, со очите на верата, секој миг се свесни за Божјата промисла, која таинствено и непрестајно води грижа за нивната душа, дека нивниот вистински Татко, Кој со Својата неизмерно голема љубов ја надминува и најголемата татковска љубов, има преголема сила да ни помага и да ни даде многу повеќе отколку што знаеме и што можеме да помислиме да побараме од Него.
  21. Оној што се удостоил да вкуси од сладоста на верата и одново се сврти кон душевното знаење, тој е сличен на човек, кој нашол скапоцен бисер и го заменил за некоја безвредна пара. Исто така е и оној што ја напуштил вистинската слобода и се враќа во некогашната своја духовна сиромаштија, исполнета со страв и со робување.
  22. Има три духовни начина, по кои нашето знаење се издигнува и паѓа. Тие начини се преку: телото, душата и духот. Знаењето е Божји дар на природата од разумните суштества, подарен уште во самиот почеток при нивното создавање. По својата природа тоа е едноставно и неделиво, како што е неделива и сончевата светлина, но соодветно со својата дејност - тоа придобива извесни промени и разделби. - Слушај каков е редот на овие разделби.
  23. Првиот степен на знаењето. Кога знаењето ги следи телесните желби, тогаш се сведува на следните начини: богатство, суета, раскошен мебел, телесен спокој, грижа за придобивање земна мудрост, неопходна за однесување во овој свет и нови пронајдоци во уметноста, науката и сѐ друго со што се овенчува телото во овој видлив свет. - По овие свои особености ова знаење ѝ е спротивно на верата. - Тоа се нарекува голо знаење, затоа што ја исклучува секоја Божја грижа, а бидејќи во него преовладува телото, тоа внесува во умот неразумна немоќ и сета негова грижа е само за овој свет.

Еве каков е поимот за себеси според ова знаење: тоа како да е некаква духовна сила, која таинствено управува со човекот, божествена грижа за него, која го следи и потполно се грижи за него. Затоа на Божјата промисла не му го препишува управувањето со светот, туку учи дека секое добро е во човекот, неговото спасение од она што е штетно треба да му се припише нему, и неговото природно запазување од она што е тешко и од многу други незгоди, кои јавно или тајно ѝ се противставуваат на нашата природа, - му се чинат последица на неговата лична ревност и на неговите способности.

Такво е сфаќањето за ова знаење. Тоа замислува дека знае сѐ и дека сѐ бива според човечкиот план. Оние што мислат вака тврдат дека никој не управува со овој свет. Впрочем, тие не можат да живеат без непрестајна грижа за своето тело и затоа со нив владеат малодушноста, тагата, очајанието, стравот од демоните, стравот од луѓе, преплашеност од разбојници, од смртта, загриженост од можноста да се разболат, да осиромашат, лишување од најпотребното, стравот од страдања, од диви ѕверови и други слични опасности, кои го прават нивното знаење слично на разбранувано море, кое секој ден и секој час ги напаѓа морепловците со своите бесни бранови.

Бидејќи ова знаење не умее својата грижа да ја остави на Бога, со надеж и со вера во Него, тоа е непрестајно зафатено со измислување начини и средства во врска со својата личност. Кога начините и средствата, кои ги замислиле, ќе се покажат неуспешни, тие тогаш во тоа не гледаат дејствување на Божјата промисла, па затоа тие тогаш се судруваат со луѓето, за кои мислат дека им се противставуваат и им пречат да го постигнат она што го замислиле. Во овој однос, во ова знаење е насадено дрвото на познавањето на доброто и на злото, кое ја искорнува љубовта. - Во него доаѓаат до израз гордоста и надуеноста. - Тоа се фали, но сепак оди во темнина и својата вредност ја проценува со она што е на земјата и не е свесно дека има нешто подобро од него.

  1. Вториот степен на знаењето. - Кога човек ќе го остави првиот степен на знаењето, тогаш бива зафатен со душевни помисли и желби; тогаш во светлината од природата на својата душа, ги извршува следниве извонредни дела: постот, молитвата, милостињата, читањето на Светото писмо, добродетелниот живот, борбата со страстите и други слични работи. Зашто сите добри дела, сите прекрасни особености, кои биваат забележувани во душата, како и сите чудни начини, кои се употребуваат во Христовото владеење, на овој втор степен од знаењето, во дејствувањето на неговата сила, - се извршуваат со благодатната сила на Светиот Дух. И токму ова му ги покажува на нашето срце патеките, кои нѐ водат кон верата и во срцето ги собира упатствата, за придобивање на вистинскиот живот.

Но и овде знаењето е уште телесно и сложено. Во него само се наоѓа патот што нѐ води кон верата. Има уште еден повисок степен на знаењето. И ако некој успее, тој ќе најде можност, при помошта на Христа, да биде искачен и на тој степен, кога како основа на својата работа ќе го постави во безмолвното оддалечување од луѓето, во читањето на Светото писмо, во молитвата и во други добри дела, со кои се извршува сѐ што се однесува кон второто знаење. И со него се извршува сѐ што е прекрасно; и тоа се нарекува знаење на делата, зашто преку чулните дела, кои се вршат преку телесните чувства, го извршува своето дело на повисок степен.

  1. Третиот степен на знаењето - степенот на совршенството. А сега слушај како човекот се одуховува, како го придобива духовното и како во начинот на живеењето станува сличен со невидливите сили, кои своето служење го извршуваат не преку телесните чувства, туку преку дејноста на својот ум. Кога знаењето се издигне над она што е земно и почне да ги испитува своите помисли за она што е скриено од очите внатре, и ќе се издигне нагоре и ќе ја следи верата во грижата за идниот живот, во посакувањето на она што ни е ветено и во барањето на скриените тајни, кога самата вера ќе го проголта ова знење и се обраќа, го раѓа одново, така што целото се претвора во дух.

Тогаш тоа може да полета како со крила, кон областа на бестелесните, да се допре до длабочините на недопирливото море, да ги замислува во својот ум божествените и чудни дејства, пројавени во природата на духовните и чувстителните суштества, како и да ги испитува духовните тајни, кои се постигнуваат преку едноставен и истенчен ум. Тогаш се разбудуваат внатрешните чувства за духовно дејствување такво, какво што ќе биде во другиот - во бесмртниот и вечен живот, зашто уште во овдешниот како да настанало духовно воскресение, како вистинско сведоштво за општото воскресение.

  1. Ова се трите начина на знаењето. - Откако човек почнува да го разликува злото од доброто, додека не излезе од овој свет, знаењето на душата негова се наоѓа во овие три мерки. И полнотата на секоја неправда и секоја нечесност, како и полнотата на правдата, и допирањето до сите тајни на духот, го прави тоа единствено знаење во трите спомнати мерки и во него се наоѓа секое движење на умот, било да се издигнува или спушта, во доброто или во злото или во некоја средна состојба меѓу доброто и злото. Светите оци овие мерки ги нарекуваат: природна, противприродна и натприродна. Ова се трите правци, во кои се издигнува и се спушта спомнувањето на разумната душа, кога, според она што е речено, некој извршува правда или според својата природа се издигнува над природата, се издигнува во своите спомнувања - во соѕерцание на Бога надвор од природата, или излегува да пасе свињи, како оној што безумно го потрошил богатството на својата разумност, служејќи му на мноштво демони.
  2. Првиот степен на знаењето ја оладува душата за сѐ што ја води душата кон Бога. Вториот степен ја стоплува душата за поголемо брзање кон сѐ што е на степенот на верата. Третиот степен е смирување на работењето, а се состои само во дејствувањето на умот, кој се насладува само со тајните на идното. Но, бидејќи нашата природа уште не може совршено да се издигне над умртвеноста и тежината на телото, затоа, сѐ додека човекот живее во тело, останува во преодна состојба - од една во друга. Затоа, како кутар сиромав, неговата душа почнува да извршува служење во вториот – средниот степен на добродетелта; та, како оние, кои го примиле духот на посиновувањето, во тајната на слободата, се насладува со духовната благодат, која бива давана од Дародавецот според достоинството. И пак одново се враќа кон смирението на своите дела, кои биваат извршувани со помошта на телото. Затоа несовршениот живот нема совршена слобода.
  3. Делото на знаењето на вториот степен се состои во дејствувањето и во продолжителното вежбање; делото на знаењето што е на третиот степен е дејствување на верата, кое не бива преку делата, туку се исполнува со духовни умопретставувања, во дела што се чисто духовни; ова бива над чувствата. А под вера не ја разбираме онаа вера, што ја имаме при размислувањето за божествените Ипостаси и чудната Божја промисла во воплотувањето, при примањето на нашата природа, - макар што и оваа вера е многу висока, туку онаа вера, која изгрева во душата од светлината на благодатта, која со сведоштвото на умот го поткрепува срцето, за да не биде поколебано во несомнената надеж, која е далеку од секое сомневање. И оваа вера се пројавува не во зголемувањето на слухот на ушите, туку во духовните очи, кои ги гледаат скриените тајни во душата, невидливото божествено богатство, кое е скриено од очите на телесните синови, а од Светиот Дух им е откриено на оние, кои се хранат од Христовата трпеза - со поучувањето со Христовиот закон, како што рекол Самиот Господ: ако заповедите Мои ги запазите, Јас ќе ви го испратам Духот Утешителот, Духот на вистината, "Кого Отецот ќе Го испрати во Мое име, Он ќе ве научи на сѐ и ќе ви напомни сѐ што сум ви зборувал" [Јован 14,17,26].
  4. Уште нешто за разликата меѓу знаењата. - Знаењето, кое се интересира за она што е видливо, за она што бива примано преку усетите, а се предава на видлив начин, се нарекува природно. А знаењето, кое се интересира за духовната сила и за природата на бестелесните суштества, се нарекува духовно; затоа што бива придобивано со духот, а не преку усетите. А поради овие две раѓања [доживувањето на видливите и невидливите работи], има и едно друго знаење, кое го добива душата однадвор. А знаењето, што го дава Божјата сила, се нарекува натприродно; тоа е уште понедостапно за знаењето и е над самото знаење. И соѕерцанието на ова знаење душата не го прима од материјата, која и вон од неа, како и во првите два вида знаење; туку е нематеријално, внатре во неа, се дава на дар, речиси и без некакво очекување, cе објавува и открива од самата внатрешност, зашто според зборовите Христови: "Царството Божјо е во вас внатре" [Лука 17,21]. Toa не ја крепи надежта со преобразување, не доаѓа преку запазување, туку е внатре, запечатено и скриено во самиот ум, а се открива само од себе, без помислата за него. Првото знаење се добива со непрестајна работа и ревносно учење; второто е последица на добриот живот и разумната вера; а третото ѝ се дава како дел само на верата, со кое се обезвреднува обичното знаење и делата го примаат својот крај.
  5. Не сомневај се во силата на молитвата, кога за време на молитвата или непрестајното читање, не следи по нив силно возбудување или постојана скрушеност.
  6. Она што ти се кажува врз основа на личен опит, примај го неизоставно, макар и оној што ти го кажува и да не биде учен човек; и царските сокровишта, иако се преголеми и пребогати не го одбиваат и најмалиот дар, што го приложува сиромавиот; и од малите потоци реките стануваат сѐ поголеми и поголеми.
  7. И спомнувањето за доброто и спомнувањето за лошото, како со прст покажуваат или на срамот од нашите помисли или на возвишеноста на нашиот живот и секое од нив, спрема тоа каков е, ги закрепнува во нас или десните [добрите] или левите [лошите] помисли и движења. Со нив сме зафатени таинствено во нашиот ум, но во овој духовен труд се изобразува судбата на нашиот живот и во него можеме да се видиме себеси.
  8. Има љубов, слична на мал светилник, кој се потхранува со масло и кога тоа се потрошува - светилникот угаснува. Или е слична на порој од дожд, кој престанува штом се сврши дождовницата. Ho има љубов, која е слична на вруток, кој непрестајно извира и водата негова никогаш не престанува. Првата љубов е човечка, а втората е Божја, која Го има Бога за своја причина.
  9. Сакаш ли да се насладиш со читањето на молитвите на твоето лично молитвено правило и да ја разбереш смислата на зборовите на Светиот Дух, што ги изговараш? - Тогаш остави ја настрана големината и бројот на молитвите и црковните песни, не обрнувај внимание на тоа колку од нив знаеш напамет, и не ги читај громогласно, туку вдлабочувај се со твојот ум во изучување на зборовите на Светиот Дух, сѐ додека твојата душа не cе возбуди за возвишено разбирање и преку тоа не биде покрената кон славословие или кон корисна тага. - Во ропската исправност, во тоа што ќе бидат прочитани само одредените молитви, нема мир за умот; а збунетоста обично ги одзема вкусот и разбирливоста и ги разгонува мислите. Збунетоста, со право може да се нарече ѓаволска колесница, зашто сатаната има обичај, слично на јавач, да се качи на нашиот ум, да земе со себе цела толпа страсти и со нив заедно да влезе во несреќната душа и да ја потопи во збунетост.
  10. Не противставувај им се на помислите, кои ѓаволот ги всејува во тебе; подобро е да го прекинуваш разговорот со него - со твојата молитва кон Бога. Не секогаш, не во секое време, имаме сила вака да им се противставуваме на лошите помисли и да ги прекратуваме, туку, напротив, во таков случај често задобиваме рана, која долго време потоа не можеме да ја излекуваме. Не надевај се на целата твоја мудрост и на сета твоја разумност; демоните ќе успеат да те победат. Но и тогаш кога ги победиш, и тогаш нечистотијата ти го осквернува твојот ум и нивната страшна смрдеа долго ќе ја чувствуваш. Употребувајќи го посочениот начин за борба против нив, ќе бидеш ослободен од сето тоа и од стравот, зашто друга помош, освен помошта од Бога, немаме.
  11. Кога во твојата ќелија се занимаваш со рачна работа, имај го секогаш над себеси покривалото против среброљубието, според заповедта на оците. Во избегнувањето од очајанието потребно е да бидеш зафатен со некаква работа, која сепак не го вознемирува умот, но не заборавај дека молитвата со својата сила е над сѐ друго.
  12. Биди уверен дека твојот ангел пазител е секогаш со тебе и дека и ти, заедно со сите други созданија, стоиш под власта на едниот Господ, Кој само во еден миг приведува сѐ во движење и сѐ устројува. Стој храбро и предај Му се потполно нему. Ни демоните, ни крвожедните ѕверови, ниту порочните луѓе можат да ти нанесат штета, ако за тоа не се согласи Оној Кој управува со сѐ и не им дозволи во извесна мерка да те напаѓаат. Затоа говори и на твојата душа: "Имам јас ангел пазител; ништо не може да ме нападне, ако тоа не биде дозволено од Оној, Кој управува со сѐ, ако тоа не биде дозволено одозгора. А, ако тоа го сака и го дозволува мојот Бог и Господ, ако Он понекогаш дозволи лукавиот да го надвладее и Неговото создание, тогаш ова го примам без да се огорчувам, зашто сакам волјата на мојот Господ да се исполни". - На овој начин за време на твоите искушенија ќе бидеш радосен, зашто и во тоа ќе ја гледаш Божјата волја и Неговата човекољубива промисла. Ете, вака закрепнувај го твоето срце со надеж во Господа.
  13. Запазувањето на јазикот не само што му помага на умот да се издигнува кон Бога, туку и на нашите видливи дела, кои ги вршиме со помошта на нашите тела, тајно им дава голема сила за нивното извршување а, исто така, просветува и во тајното дејствување, како што велеле оците, зашто запазувањето на јазикот ѝ помага на душата да се издигнува кон Бога, само, ако го прави ова молчење со знаење.
  14. По секоја добра мисла и по секоја добра желба следува ревност, која со својата жештина е слична на распален жар. Таа обично ги оградува ваквите мисли и желби и не дозволува да им се доближуваат некакви противставувања, пречки и прегради. Ете, тоа е таа добродетел, без која не може да се направи никакво добро. Некој од оние, кој бил облечен во Христа, оваа ревност ја нарекол куче и стражар на Божјиот закон. Оваа сила на ревноста се разбудува, укрепува и разгорува на два начина, за да го чувствува домот на душата. Исто така, на два начина бива доведувана во состојба на изнемоштеност, поспаност и мрзливост.

Разбудувањето и разгорувањето на оваа ревност бива, пред сѐ, тогаш кога на човекот му доаѓа некаква мисла на страв за запазување на духовното богатство, кое го насобрал во својата душа или има предвид да го насобере, за да не биде украдено и уништено. Кога ќе се појави овој страв, тогаш оваа ревност гори дење и ноќе, како разгорена печка, и, слично на херувим, непрестајно внимава што има наоколу, го чува своето богатство од сите непријателски искушенија однадвор и одвнатре.

Има и еден друг начин за разгорување на оваа ревност, а тој е - кога душата има најсилна желба за правење на добро. Втор повод за ова е - кога во душата ке навлезе некоја помисла на увереност и смелост да се утврдиме во доброто. Тогаш човекот почнува да се надева, да мисли и да се задржува на таа мисла, дека нема причина да се плаши дека може да претрпи некаква штета од која и да било сила, затоа што тогаш го симнува оружјето на оваа ревност од себеси и домот на својата душа го остава без стража, станува невнимателен и го напушта своето стражарско место.

Ова бива поради тоа што во неговата душа навлегла некоја истенчена помисла на гордоста и се загнездила таму и човекот почнал повеќе да ѝ се предава на грижата за она што е преодно или на честото општење со светот, што е многу опасно за него. Или ова станува од стомакот, овој господар на сѐ што е лошо. Секојпат кога подвижникот почнува да општи со светот, неговата душа веднаш изнемогнува. Ова истото се случува со него секогаш кога се среќава со многу луѓе, кои од суета неизбежно ѝ нанесуваат штета на неговата душа. Умот на подвижникот, кој општи со светот, сличен е на кормилар, кој спокојно и безгрижно плови по морето, и одеднаш наидува на опасни подводни карпи и претрпува бродолом.

  1. Да ѝ даваме предност на добрата желба, тоа е работа на оној што посакува, а остварувањето на добрата желба - е дело Божјо. За ова имаме потреба од Божја помош. Затоа, треба да постапуваме вака: веднаш по појавувањето на добрите желби во нас, - по нив да следат и честите молитви; тогаш треба да се молиме не само да ни биде дадена помош, туку и да ни биде покажано дали таа наша желба Му е угодна на Бога или не е. Зашто не секоја добра желба што влегува во нашето срце е од Бога, туку само онаа, која е корисна за нашето спасение.
  2. Понекогаш човек посакува некое добро, но Бог не му помага, зашто понекогаш таквата добра желба влегува во нашата душа и од ѓаволот и не е за наша полза, или затоа што тоа што го посакуваме не е според нашите желби и затоа што уште не сме дошле до соодветната издигнатост на нашиот живот, или затоа што е спротивно на избраниот од нас начин на живеење, или затоа што уште не ни дошло времето - за да можеме да го извршиме тоа или да почнеме да го исполнуваме, - или затоа што немаме ни знаење, ниту соодветни телесни сили за неговото исполнување, - или затоа што временските прилики не одговараат за него. Меѓутоа, ѓаволот се труди таа наша желба за извршување на замисленото од нас добро да го украси така и да го направи уште попривлечно за нас, за да ни го расипе нашиот внатрешен мир и да му нанссе штета на нашето тело. Затоа треба со големо внимание да размислуваме и за нашите добри желби. Добро е сѐ што правиме да го правиме откако ќе се советуваме со искусни духовни учители.
  3. Добродетелта е мајка на жалоста. Од жалоста се раѓа смирението, а на смирението му се дава благодатта. А наградата не ѝ бива давана на добродетелта, ниту му се дава на трудот за нејзиното придобивање, туку му се дава на смирението што се раѓа од нив. Ако не го придобиеме смирението, и нашиот труд и добродетелта ќе бидат попусто.
  4. Господ не сака само да ги извршуваме Неговите заповеди; многу повеќе сака да ја поправаме нашата душа, за која цел ги дал и заповедите. - Телото наше подеднакво дејствува и во добрите и во лошите дела, а нашиот ум прави добро или греши во зависност од својата расположба.
  5. Дарот без искушенија е пропаст за оној што го прима. Ако правиме добро пред Бога, и Он ни го дава Својот дар, треба да Му се молиме да ни даде знаење како да се смируваме, колку што можеме, или да ни подари стражар да можеме да го запазиме тој дар или да ни го одземе, за да не стане причина за нашата пропаст. Зашто за сите не е корисно да имаат богатство и да го чуваат.
  6. Добродетелите се соединети со жалостите. Оној што не ги сака жалостите и се оддалечува од нив, тој неизоставно се оддалечува и разделува и од добродетелта. А, ако ги сакаш добродетелите, тогаш предавај ѝ се на секоја жалост, сѐ додека не го добиеме вистинското знаење, сѐ дотогаш, до смирението се приближуваме само преку искушенијата. Кој се наоѓа во својата добродетел без жалост, за него е ширум отворена вратата на гордоста.
  7. Koгa човек живее во гордоста, тогаш ангелот пазител се оддалечува од него, кој инаку е близу до него и го поттикнува да се грижи за праведен и богоугоден живот. Кога човекот ќе го натажи својот ангел и тој се оддалечи од него, тогаш кон него се приближува темниот демонски дух; и оттогаш во него нема веќе никаква грижа за праведен живот.
  8. Бог често допушта добродетелните луѓе да бидат искушавани со нешто, дозволува отсекаде да ги напаѓаат искушенија: нивното тело бива повредувано, како и телото на многустрадалниот Јов, биваат фрлани во сиромаштија, напуштани од луѓето, да го загубуваат она што го придобиле со труд; само не им дозволува Бог на демонските сили да се допрат на нивната душа и да ѝ направат некакво зло. И неможно е кога одиме по патот на правдата да не ја сретнеме жалоста, а телото наше да изнемогне во болести. Ова бива со нас кога сакаме да живееме добродетелно. Кога човек оди по Бог и го сретне нешто слично, тој тогаш не треба да ја напушта таа патека, туку е должен да го прифати сето тоа со радост, да го прифати без љубопитност и да Му благодари на Бога што му ја испратил оваа благодат и што се удостоил поради Бога да падне во искушение и да им стане сострадалник на пророците, апостолите, мачениците и на другите Божји угодници, кои на својот богоугоден земен пат се удостоиле да имаат многу маки и страдања за Бога. Дали овие маки и страдања се од демоните, од луѓето, или од неговото тело ќе дојдат врз него искушенијата, сето ова треба за него да биде повод за благодарење. Зашто е јасно дека на оној што посакал да живее со Него, Бог сака да му направи добро - не на друг начин, туку токму на овој начин што му испраќа искушенија и страдања за вистината. Бог сака човекот да се удостои со претрпување на овие искушенија и потоа да се радува. Но сето ова не може да се трпи и да се претрпи без благодатната Христова помош.

Оваа работа е толку голема, така што и самиот свети апостол Павле тоа го нарекува дар, кога човек ќе се удостои да пострада поради својата надеж на Бога, велејќи им на Филипјаните: "Вам ви се даде дар поради Христа не само да верувате, туку и да страдате за Него" [Фил. 1,29]. Исто така и светиот апостол Петар пишува: "Ако и страдате за правда, блажени сте" [1. Петр. 3,14], затоа што сте станале соучесници на Христовите страдања.

Затоа не треба да се радуваш кога живееш спокојно; патот што води кон Бога е пат на крсни страдања. Откаде ти е таа мисла: дека лесно може да се оди по Божјиот пат, според тоа можеш да разбереш дека не одиш по Божјиот пат и дека се оддалечуваш од него, дека не сакаш да одиш по чекорите на светиите или дека имаш намера да градиш друг своевиден пат и без страдања да одиш по него. Патот Божји е секојдневно носење на крстот. Никој што одел по широкиот пат не се издигнал на небото. Знаеме каде ги води широкиот пат оние што одат по него.

  1. Вистинските праведници секогаш мислат во себеси дека не се достојни за Бога, а самото тоа дека се вистински праведници се дознава од тоа што се сметаат за грешни и недостојни за Божјата грижа, а ова го исповедаат и тајно и јавно; во ова ги умудрува самиот Свет Дух, за да живеат во трудови и тешкотии сѐ додека се наоѓаат во овој живот. Времето за вистински спокој Господ им го запазил за во идниот живот. А оние во кои живее Господ не сакаат токму затоа да живеат во спокојство и да бидат слободни од маки и страдања, иако одвреме - навреме им се дава утеха во духовното.
  2. Таква е волјата на Духот: Неговите возљубени да живеат во трудови. Духот Божји не живее во оние, кои живеат во спокој. По тоа и се одликуват Божјите синови од другите, што тие живеат во жалости и страдања, а светот се гордее со својот раскош и со спокојот. Бог не посакал Неговите возљубени да се успокојуваат додека се во овој свет, туку посакал, додека се во овој свет, да живеат во жалости, во тешкотии, во трудови, во немаштија, во унижување, во голотија, во навредување, во измачено тело, со жалосни мисли, за да се исполни на нив она што е речено во Светото Евангелие: "Во светот ќе имате маки" [Јован 16,33]. Господ знае оти оние што живеат во овој свет спокојно, не можат да живеат во Бога, па затоа не им дава спокој и уживање во него.
  3. Со својата љубов, што ја покажувале светиите спрема Бога, страдајќи за Неговото име, нивното срце добивало смелост да Гo гледаат Бога со непокриено лице и да Му се молат со надеж. Голема е силата на смелата молитва. Затоа дозволува Бог Неговите светии да бидат искушувани со голема жалост и општо да ја сознаваат Неговата помош и тоа - колку Он промислува за нив. Поради искушенијата тие добиваат мудрост и од својот опит црпат знаење за сѐ, за да не доживеат подбивање од демоните. Кога Бог би ги вежбал само во добриот дел, не би имале искуство во другиот дел и тогаш во духовните борби со демоните би биле слепи.
  4. Ако човекот најнапред не би бил искушан со испитувањето во лошото, тој не би имал вкус за доброто, така што кога ќе сретне во лошото добро, да може да се користи со него со знаење, како со своја сопственост. Колку е пријатно знаењето, позајмено од личниот опит и од личното дејствување и каква сила му дава тоа на оној, кој го придобил во себеси во својот долговремен опит, - ова го знаат оние, кои го познале содејството на ова знаење: како немоќ на природата и како помош на Божјата сила и се увериле во тоа. Зашто само тогаш ќе го познаат тие тоа, кога Бог, не давајќи им ја отпрвин Својата помош и не помагајќи им, им помага да ја сознаат немоќта на својата природа, да ги доживеат тешкотиите на искушенијата, демонското лукавство и тоа - со кого им претстои борба, каква е природата, со која се облечени, и како биле пазени со Божјата сила, како и колку се немоќни во борбата со своите страсти, ако се оддалечува од нив таа Божја сила, така што од сето тоа добиваат смирение, се приближуваат до Бога, почнуваат да ја очекуваат Неговата помош и да бидат постојано во молитва. И откаде би го знаеле тие тоа, ако не би придобиле опит за големото зло, во кое паднале по Божјо допуштање, како што вели апостолот: "За да не се превознесувам со многу откровенија, во плотта ми се даде бодило на телото, ангел сатанин, да ме боцка по лицето, та да не се превознесувам" [2. Кор. 12,7]? Но во искушенија, доживувајќи ја многупати Божјата помош, човекот придобива и тврда вера. Од тоа станува смел и добива добродушност во искушенијата.
  5. Искушението е корисно за секој човек. Подвижниците биваат искушувани, за да придодадат нешто кон своето богато искуство; биваат раслабувани, за да се запазат од она што е штетно; туркани во сонливост за да се приготвуваат за разбудување; оддалечувани, за да се приближуваат кон Бога; присвојувани од Бога, за да се веселат во Него и со Него со смелост. Секој неизучен син прима богатство од домот на својот Отец не за своја полза. Затоа Бог најнапред искушува и измачува, а потоа покажува и дарува.
  6. Човекот, сѐ додека не почне да се подвизува, се плаши од смртниот час, а кога ќе се приближи до Бога, се плаши од Страшниот суд; кога потполно ќе му се предаде на она што го очекува во вечноста, тогаш целиот бива проголтуван од љубовта, а тогаш и стравот е друг. А зошто? - Затоа што додека човек останува во телесното знаење и живеење, сѐ дотогаш се плаши од смртта, а кога преминува во духовното знаење и добриот живот, тогаш умот негов секој час е зафатен со спомнувањето на Страшниот суд, бидејќи не се оддалечува од својата природа, чекори според барањата на својата душа, се интересира за својот живот и за своето знаење и прави сѐ за да Му се приближи на Бога. Но кога ќе дојде до вистинското знаење на вистината, откако заживеало во него знаењето на Божјите тајни и по закрепнувањето на надежта во идното, тогаш љубовта го проголтува и телесниот човек; слично на животно што се плаши да не биде заклано, таков е и разумниот човек, кој се плаши од Божјиот суд, а оној што станал Божји син - се украсува со Божјата љубов и не бива застрашуван од жезлото што вразумува, велејќи: "А, пак, јас и домот мој ќе Му служиме на Господа, бидејќи Он е свет" [Ису. 24,15].
  7. Блажен е оној човек што секогаш помислува за Господа и кој живее со Него во разговор на своето знаење. Радоста во Господа е посилна од овдешниот живот. Оној што ја придобил неа не само што ги занемарува страдањата, туку воопшто и не го свртува своето внимание на нив и не се грижи ни за својот живот. Љубовта е послатка и од животот, а самото знаење за Бога - послатко е и од медот. Оној што љуби не жали и да умре за оние што ги љуби. Љубовта е раѓање на знаењето, а знаењето е рожба на душевното здравје, а душевното здравје е сила, која произлегува од продолжителната трпеливост.
  8. Вечниот живот е утеха во Бога, а оној што ја добил утехата во Бога, тој ја смета за непотребна утехата на овој свет.

Ако примил некој мудрост од Духот, тој од самата мудрост познава и сознава; таа го учи на смиреност во неговата длабока внатрешност, и во неговите чувства.

Дали некој стигнал до смирението, тоа ќе го дознае ако не сака да му угодува на светот со своето општење со него или со тоа што ќе му угодува со зборови, како и со тоа: ако во неговите очи е одвратна славата на овој свет.

  1. Страстите се прирастоци на душата, кои биваат создавани од предметите на овој свет; тие нѐ привлекуваат под изговор дека се неопходни за задоволување на животните потреби. Овие прирастоци не престануваат сѐ додека постои овој свет. Но оној човек, кој се удостоил да ја прими Божјата благодат, вкусил и почувствувал нешто повозвишено од ова; тој не им дозволува на овие прирастоци да навлегуваат во него во - неговото срце, зашто, место нив, во него завладеало нешто друго, нешто посакано од нив; кон неговото срце не се приближуваат ни самите овие прирастоци, не се раѓаат во него; остануваат недејствени. Затоа неговото срце останува мртво за нив и тоа живее за нешто друго. Ова не е затоа што се успокоил тој како последица на својата разумност и своите дела, туку затоа што во неговиот ум нема никакво вознемирување; неговото сознание е наситно, откако се насладило со нешто возвишено.
  2. Ако го пазиме законот на трезвеноста и делото на разумноста во знењето, тогаш борбата со страстните прирастоци воопшто нема да се приближи до умот. На нив им е забрането да навлезат во срцето не преку борба, туку од наситеноста на сознанието и знаењето, со кои е наполнета душата, како и од чудесните желби и соѕерцанија, кои се наоѓаат во душата.

Сѐ додека живее човекот, тој има потреба од трезвеност, грижи и од храброст, за да го запазува своето духовно сокровиште. Но, ако го изостави даденото му задолжение да пости, тој ќе ослабне и ќе биде покраден.

Монахот не е должен да се труди само додека не ги види плодовите од своите трудови, туку треба да се труди сѐ до своето излегување од телото. Зашто често градот го уништува и зрелиот плод.

  1. Ако научиме добро да размислуваме и да се поучуваме во нашето срце, ќе се срамиме од страстите и од самото среќавање со нив; ќе се срамуваме и од самата нивна беззаконитост.
  2. Кога сакаш да направиш нешто добро од љубов спрема Бога, како граница на тоа добро дело постави ја смртта. На тој начин во тоа дело ќе се удостоиш да се издигнеш до мачеништво во борбата со секоја страст; нема да имаш никаква штета од тоа со што ќе се сретнеш во тие граници, само ако претрпиш до крај и не ѝ се предадеш на мрзливоста. Помислата на немоќното расудување ја прави немоќна и самата сила на трпеливоста, а постојаниот ум и она што следи по неговата помисла - ѝ дава таква сила на помислата, каква што нема ни природата.
  3. Животот на овој свет е сличен на поредокот на напишаните букви. И кога некој посака, тој може да ги зголемува и да ги намалува, како и да прави некакви измени на нив. А идниот живот е сличен на ракописи, напишани на чисти свитоци, кои се запечатени со царски печати, со кои не се дозволува во нив никакво допишување или бришење. Затоа, да бидеме внимателни додека можеме да ги правиме овие изменувања, додека имаме власт над списот од нашиот живот; да се потрудиме да направиме во него со нашите раце дополнувања и отстранувања со нашиот добар живот, како и да ги бришеме недостатоците од нашиот претходен живот. Зашто сѐ додека сме во овој живот, Бог не го става Својот печат ни врз нашето добро, ниту врз нашето зло - сѐ до нашето излегување од овој живот.
  4. Молитвата има потреба од повторување, за да може умот да се умудрува од неа како последица на нејзината долговременост. На молитвата ѝ претходи отшелништвото, односно осамување или одделување на мислата од сѐ што ѝ е туѓо. Отшелништвото е потребно заради молитвата, а молитвата - за придобивање на Божјата љубов, зашто преку молитвата се наоѓаат причините на љубовта спрема Бога.
  5. Треба да знаеме дека секој разговор со Бога, кој се прави тајно, секоја грижа на добриот ум за Бога, секое размислување за духовното се востановува преку молитвата и се нарекува со името "молитва" и под ова име е опфатено сѐ: различните четива, гласното славословие на Бога, загрижената тага во Господа, телесните поклони, пеењето на псалмите и сѐ друго од што е составена вистинската молитва, од која се раѓа Божјата љубов. Затоа: љубовта е од молитвата, а молитвата е: од живеењето во осаменост. Кога сме во заедништво, тогаш имаме потреба од тоа поудобно да Му се молиме на Бога - да разговараме со Него.
  6. Пази се од сомневања за време на добрите промени во тебе. Твојата немоќ и незнаење во разбирањето на тенкоста на ова сомневање ревносно откривај Му го на Господа во твојата молитва, за да не бидеш изоставен и да не бидеш искушуван во нешто срамно, зашто по гордоста следува блудот, а за сомневањето - измамата.
  7. Кога на едната страна ќе ги ставиш сите дела на подвижништвото, а на другата само молчењето, тогаш ќе видиш дека тоа е потешко од сите нив. Многу совети има кај луѓето, но кога некој се зближи со молчењето, ќе се покаже дека е излишно нивното пазење, ќе се покаже дека се излишни и другите дела и самиот тој ќе се покаже дека ги надминал сите нив, бидејќи се доближил до совршенството.
  8. Кај тебе милостињата секогаш нека биде на прво место. Нашата милосрдност нека биде огледало, за да ги видиме во себеси образот и подобието, кои се наоѓаат во природата и суштината на Бога. Тврдото и немилосрдно срце никогаш нема да биде очистено. Милостивиот човек е лекар на својата душа, затоа што како со силен ветар ја одгнал темнината на страстите. Тоа е, според зборовите на Светото Евангелие, според зборовите на животот, оној добар долг, што му се дава заем на Бога.
  9. Кога ѝ се приближуваш на твојата постела, кажи ѝ: "Во оваа ноќ можеби ќе ми бидеш гроб, постело моја! И не знам дали во текот на оваа ноќ, нема да ми дојде, место привремениот, вечниот сон" Затоа, уште додека имаш нозе, оди и извршувај ги оние работи што се бараат од тебе, пред да бидеш врзан со вериги, од кои никој не ќе може да те одврзе. Сѐ додека ги имаш твоите прсти, распни се во молитва, пред да дојде твојата смрт. Сѐ додека ги имаш очите, исполнувај ги со солзи, пред да бидат покриени со земниот прав. Како што розата, само што ќе дувне ветрот на неа, таа овенува, така и во тебе, ако дувнат ветриштата на една од стихиите, кои влегуваат во составот твој, и ти ќе умреш. Човеку, имај ја во срцето твое помислата оти ти претстои часот кога ќе излезеш од овој свет и непрестајно зборувај во себеси: "Еве, пред мојата врата е дојден пратеникот што треба да ме изведе од овој свет. Зошто седам? Јас се преселувам во вечноста, враќање оттаму нема".
  10. Оној што сака да разговара со Христа, тој сака да биде сам и одделен. А оној што сака да биде со многумина, тој е пријател на овој свет. Ако го сакаш покајанието, сакај го и безмолвието, зашто вон од безмолвието покајанието не стигнува до своето совршенство. Ако го сакаш безмолвието - мајката на покајанието, тогаш со задоволство засакај ги и: телесните маки, и прекорувањата, и навредите, и навредите што ќе бидат опсипани врз тебе поради твоето безмолвие. Приврзаноста кон безмолвието е непрестајно очекување на смртта. Оној што навлегува во безмолвието без оваа помисла, тој не ќе може да го носи она што е поврзано со ваквиот начин на живеење.
  11. Да го засакаме безмолвието сѐ додека светот не биде умртвен во нашите срца. Секогаш да си спомнуваме за смртта. Со ова ќе се приближиме кон Бога со нашето срце, a со тоа ќе ги презреме задоволствата на светот.
  12. Еден од безмолвниците рекол: "Јас се подвизувам во безмолвие, за да ми бидат слатки и стиховите за време на читањето и молитвата. А кога од задоволството од она што сум го разбрал замолкне јазикот мој, тогаш, како во сон, навлегувам во една чудна згуснатост на моите мисли и чувства. И тогаш, кога во текот на ова безмолвие ќе се смири моето срце од метежот на спомените, тогаш непрестајно ми биваат испраќани бранови на радост од моите внатрешни помисли, кои и преку моето очекување - доаѓаат да го насладуваат моето срце."
  13. Еден друг базмолвник го рекол ова: "Безмолвието ги отсекува предлозите и причините кон нови помисли, а внатре меѓу своите ѕидови доведува до застарување и овенување на сето она што сме го презеле. А кога застареат во мислите старите работи, тогаш умот, исправувајќи ги, се враќа во својата природна состојба."
  14. И друг некој безмолвник рекол: "Избери си ја работата што ќе ти дава наслада - бдеењето во ноќта, кога сите оци се соблекувале од стариот човек и се удостоиле со обновен ум. Во овие часови душата го чувствува бесмртниот живот и преку ова чувство ја соблекува од себеси облеката на темнината и Светиот Дух Го прима во себеси."
  15. Речено е и ова: "Надворешните чувства не е можно да ѝ бидат потчинети на власта на душата без безмолвието и без оддалечувањето од луѓето, зашто разумната душа, откако била суштествено соединета и сврзана со овие чувства, бива, без да сака, повлекувана од нив, под нивно влијание, ако човекот не биде внимателен и силен во својата скриена и тајна молитва".
  16. Како што од семето на потта од постите израстува класот на целомудрието, така од ситоста настанува телесното распалување, а од пренаситувањето - нечистотата. При гладен и смирен стомак во душата никогаш не навлегуваат срамни помисли.
  17. Целомудрие, како се просвети твојата убавина со твоето лежење на гола замја, со гладувањето што сонот го одзема, со страдањето на телото, кое, при воздржувањето од јадења меѓу ребрата и стомакот станува слично на длабока јама! Секое јадење, што го примаме во себе и секое попуштање на телото создава во нас срамни претстави, разврати и мечтаења. Тие раѓаат во нас срамни дела, на кои им претходат скришни наклоности. А празниот стомак и мислите наши ги прави чудна пустина, невознемирувана од помислите и спокојна од сите немирни помисли.
  18. Некои потребни упатства за безмолвникот. - Ако за време на разни служби, си далеку од лутањата на умот твој, ако оддеднаш се прекратува стихот на јазикот твој, ако на јазикот твој се ставаат окови на молчење, без учество на твојата слобода, а сето тоа се случува по долговремено престојување во безмолвие, тогаш знај дека во безмолвието свое напредуваш и дека кротоста почнала да се вдлабува во тебе. Простото безмолвие достојно е за осуда.

Ако забележуваш во твојата душа дека со појавувањето на секоја мисла во неа, при секое сеќавање, како и за време на соѕерцанијата, што ги имаш во твоето базмолвие, дека очите твои се исполнуваат со солзи и дека без принудување течат по твоите образи, тогаш знај дека почнала пред тебе да се отвора преградата за уништување на спротивностите.

Ако наоѓаш во себе одвреме - навреме дека твојата мисла, без претходно помислување за тоа, вон од вообичаениот ред се вдлабочува внатре во тебе и се задржува во таква состојба подолго време, а потоа забележиш дека владее мир во твоите помисли, а и дека ова се повторува со тебе секогаш, тогаш знај дека облак почнал да ја засенува твојата скинија.

Ако, стапувајќи во ваква состојба, не наоѓаш мир од страстите што те вознемируваат, не вчудоневидувај се. Ако земјата, по оддалечувањето на сончевите зраци од неа, останува темна и мрачна, ако миризбата од различните аромати и од мирото, кои го исполнуваат воздухот, сепак по извесно време се разнесува и исчезнува, исто така, и страстите, а тие уште повеќе, слично на кучиња, кои свикнале да лижат крв во месарница, кога не им ја даваат обичната храна, стојат и лајат, сѐ додека не биде уништена силата на нивната некогашна навика.

Тогаш кога напредуваш ќе ги најдеш следниве очиглени признаци во твојата душа: во сѐ ќе се укрепуваш со надеж и ќе се збогатуваш со молитва; никогаш во твојот ум нема да недостасува она што служи за корист, кога се среќаваш со луѓе и ја чувствуваш слабоста на човечката природа; секој таков случај да те запазува од гордоста. Недостатоците на твојот ближен ќе станат недостојни за твоето внимание; ќе посакаш да излезеш од твоето тело со таква силна желба, со каква би сакал да живееш во идниот век; во сѐ непријатно, што ти се случува јавно или тајно, ќе видиш дека ти се случува справедливо сето тоа и ќе Му принесуваш благодарност на Бога.

  1. Страстите се раздвижуваат или од некаква вообразба или од некое чувство, без вообразба, како и со спомнување, кое е во почетокот без страстни движења и помисли, кои потоа предизвикуваат раздразнувања.
  2. Секогашното бдеење со читање, како и честите поклони по него, набргу на ревносниот ќе му дадат спокојно устројство на срцето. И оној што го добил ова, го добил токму со овие средства. Оние што сакаат одново да го добијат имаат потреба да живеат во безмолвие, а истовремено со извршување на кажаното. Пред сѐ, тие не треба да се приврзуваат со својата мисла кон ништо друго, освен со својата душа, да се занимаваат со внатрешно дејствување, а и во расудување за самите дела, да се ограничуваат на она, што ги утврдува во добра расположба.
  3. Во секоја разумна природа има безброј промени и во секој човек секој час стануваат изменувања. Разумниот може да стане мудар, ако ги разбира сите овие промени и ако се самоиспитува; ако биде трезвен и ако се надгледува со својот ум, лесно може да дознае кога која промена ја прима неговата мисла и како одеднаш од мирна состојба преминува во вознемиреност и поради какви причини.

За ова свети Макариј им напишал поука на браќата: во времето кога настануваат спротивни промени, да не очајуваат, зашто и кај оние што се во степенот на чистотата, како што станува заладување и во воздухот, се случуваат често паѓања од добра во лоша состојба и тогаш кога тие не ги ослабуваат своите трудови и кога продолжуваат да бидат строги спрема себеси; и тогаш кога тие стојат цврсто и го извршуваат својот подвиг, на нив им се случуваат слични паѓања, спротивни на намерата на нивната лична волја.

Ова истото го тврди и блажениот Марко велејќи: "Промените, како и во воздухот, ги има кај секого". Значи, "кај секого, а не само кај несовршните, туку и кај совршените." Како што во природата бива студ, а набргу потоа топлина, а потоа град, а по него пак ведро и топло, така бива и во нас, во нашиот душевен живот, ту духовна борба, ту помош од благодатта и духовен мир; некогаш душата бива разбранувана и шибана од бесни бранови, и потоа настанува промена, таа бива посетувана од Божјата благодат и го исполнува човековото срце со радост, со мир од Бога и со целомудрени и мирни помисли.

  1. Затоа, ако некогаш си зафатен од духовна бура, не очајувај, и кога си под сенката на мирот, не превознесувај се. Напротив, подобро е да ги разгледаш нечистите помисли во себе и оние неприлични вообразби, кои се утврдиле во твојот ум за време на твојата духовна бура, во часот на вознемиреноста и безредието на твоите помисли. Размислувај и за тоа колку брзо си се свртел на страстите и си разговарал со нив во помраченоста на твојот ум. И знај дека сето ова го дозволила Божјата промисла да нѐ снајде за наше смирение, зашто Бог промислува за секого од нас и го прави за нас она што ни е корисно.
  2. Смирението и без подвизи многу наши прегрешија ги прави простиви; без смирението и подвизите не се корисни, па дури ни подготвуваат многу лоши работи. Она што е солта за секое јадење, тоа е смирението за секоја добродетел. За неговото придобивање е потребно непрестајно да се ожалостуваме со мислата за потценување и со мисловна тага. Ако го придобиеме, тоа ќе нѐ направи синови Божји.
  3. Господ ни ја дал молитвата за поткрепа во нашата немоќ и ни вели: "Разбудете се", "Бидете будни и молете се, за да не паднете во искушение" [Матеј 26,41]. Молете се и не бидете мрзливи, "бидете постојани во молитвата" [Кол. 4,2]. "Сакајте и ќе ви се даде; барајте и ќе најдете; чукајте и ќе ви се отвори; зашто секој што сака добива, и кој бара наоѓа, и на оној што чука му се отвора" [Матеј 7,7-8], Овие свои зборови Спасителот ги потврдил и кон уште поголема ревност нѐ поттикнал со онаа евангелска парабола за човекот, кој во полноќ дошол кај својот пријател и барал од него леб назаем. Господ ја завршува оваа Своја парабола со зборовите: "Ви велам, макар и да не стане да му даде за тоа, дека му е пријател, но ќе стане заради неговото навалување и ќе му даде, колку што му треба" [Лука 11,8]. И вие молете се не бидете мрзливи. Каков неискажлив поттик кон смелоста!
  4. Господ не ја одзема од нас можноста за отклонување и промена; ние лесно се менуваме и преминуваме од добродетел кон порок - човек лесно го прифаќа спротивното. Затоа Господ ни заповедал да бидеме внимателни и ревносни кон непрестајна молитва. И не ни заповедал само затоа да се молиме непрестајно, туку и поради тенкоста и несфатливоста на она што се случува со нас, што често не можеме да ги сфатиме со нашиот ум состојбите во кои се наоѓаме не по наша волја. Зашто, иако имаме одлучни и непоколебливи мисли во доброто, Божјата промисла нѐ остава не еднаш во границите на искушенијата и нѐ фрла во нив, како што рекол светиот апостол Павле: "Ми се даде бодило во телото" [2. Kop. 12, 7-9].
  5. Овој свет е место за натпревари и за натпреварувања. Времето на нашиот земен живот е време на борби. А за време на овие борби и натпреварувања Царот не суди; дури по завршувањето на земниот живот Царот ќе ги повика натпреварувачите и ќе испита дали храбро се бореле до крај или срамно избегале од местото на натпреварите. Засега овде постои само еден единствен закон: да бидеме бодри и да се противставуваме. Да не биваме мрзливи за молитва, да бидеме секогаш подготвени да Му се молиме на Бога за помош, без Кого не можеме да направиме ништо од она што Му е Нему угодно. Постојано да мислиме за тоа дека сѐ додека сме во овој свет, сѐ додека сме во нашето тело, макар да сме издигнати сѐ до самото небо, не смееме да бидеме без дела, без труд и без грижи.
  6. Совршенството на земниот живот се состои во следново: во покајанието, во чистотата и во себеусовршувањето. Оној што се покајал стапува во борба со страстите и се бори за да го очисти своето срце, а очистеното срце е крајната граница на оваа борба и врата, низ која се влегува во пределите на совршенството.
  7. Некого го прашале: "Што е покајанието?" А тој одговорил: "Тоа е напуштање на минатото и жалење заради тогашната лоша состојба. Исто така, тоа е и срце скрушено и смирено".
  8. Потоа пак го прашале: "Како може човек да добие смирение?" Тој одговорил: "Со непрестајно спомнување на своите гревови и за тоа дека нашата смрт е близу, со облекување во сиромашна облека; секогаш да го сакаме последното место; секогаш и секаде со радост да го сакаме унижувањето; секогаш да бидеме послушни и никогаш непослушни; да бидеме молчеливи; да не сакаме да одиме на собири; да сакаме да бидеме непознати и недостојни за каков и да е избор; да немаме никаков личен имот; да го мразиме разговарањето со многу луѓе; да не сакаме никакви придобивки; а, над сѐ, никого да не унижуваме и да не го обвинуваме; да бидеме над завидувањето; да не бидеме од оние луѓе, чии раце би биле врз сите и рацете на другите луѓе - врз нас, туку да живееме осамени и да се занимаваме со нашата работа и да не водиме грижа за ништо во овој свет, освен за себеси. Накусо речено: да живееме отшелнички, да бидеме сиромаси и да живееме осамено. Еве, од сето ова се раѓа смирението и очистувањето на срцето.
  9. Знакот на оној што стигнал до совршенство е ваков: ако бидат предавани и десетпати дневно на изгорување за својата љубов спрема ближните, тие не се задоволуваат со тоа, како што покажале Мојсеј [сп. 2. Мој. 32, 32], блажениот апостол Павле [сп. Рим. 9,3] и другите апостоли. Бог Отец Го предал Својот Единороден Син на смрт од љубов спрема своите созданија. А, ако имал и нешто поскапоцено, и тоа би го дал, за со тоа да го придобие за Себеси човечкиот род. Следејќи го ова, и сите светии, стремејќи се кон совршенството, се трудат да Му угодат на Бога со совршенството на љубовта спрема ближниот.
  10. Никој не може да се издигне до степенот на оваа љубов, ако во себе не ја почувствува таинствено својата надеж. Не можат да ја придобијат љубовта спрема луѓето оние што го љубат овој свет. Кога некој ќе ја придобие ваквата љубов, заедно со оваа љубов се облекува во Самиот Бог. А оној што се удостоил да Го придобие Бога, не само што нема неопходна потреба, заедно со Бога, да придобие и нешто друго, туку треба да се труди да го соблече и своето сопствено тело. Ако со љубовта спрема светот се облечеме во овој свет и во земниот живот, тогаш нема да се облечеме во Бога - сѐ додека не го занемариме овој свет. И Самиот наш Господ сведочи, велејќи: "Ако некој дојде при Мене и не го намрази татка си и мајка си, жена си и децата свои, браќата и сестрите, па дури и душата своја, тој не може да биде Мој ученик" [Лука 14,26]. Значи, потребно е не само да ги остави, туку е должен и да ги намрази.
  11. Зошто е толку слатка надежта, така што сите нејзини дела се лесни? - Затоа што во тој час се разбудува во душата на светиите желбата на доброто живеење и надежта им дава да го пијат ова во манастирот од својата чаша и духовно ги опива. Затоа веќе не го чувствуваат трудот, стануваат нечувствителни спрема него и спрема сите жалости и во текот на сето свое чекорење чувствуваат како да не одат по земја, туку како да се движат во воздухот, дека не чекорат со човечки чекори. Затоа и не ги забележуваат тешкотиите на патувањето, пред нив нема ни ридишта ни потоци, нерамните патишта им биваат израмнети [сп. Иса. 4О,4]. Нивното внимание е свртено кон прегратките на нивниот Отец, а нивната надеж, како со прст, секој миг им го посочува оддалеченото и невидливото, но кое сепак бива видливо за нивното таинствено око на верата и од желбата по ова што е оддалечено, како со оган ги распламтува сите делови на нивната душа. Кон тоа се насочени сите устрели на нивните помисли, таму секогаш брзаат да стигнат. - Така надежта ги распалува како со оган и не можат да здивнат во овој непрестаен стремеж и брзо и постојано чекорење, исполнето со небесна радост.
  12. Бестрасноста не се состои само во тоа да не ги чувствуваме страстите, туку и во тоа да не ги примаме во себеси. Како последица на мноштвото различни добродетели, јавни и скриени, што ги придобиле светиите, страстите во нив сосема изнемогнале и не можат лесно да ја напаѓаат нивната душа и нивниот ум нема потреба непрестајно да биде во внимателно расудување, зашто тој во секој миг е исполнет со мисли, кои се разбудуваат во неговото сознание, мислејќи и разговарајќи за возвишеното и светото, И штом страстите почнат да се раздвижуваат, умот веднаш се згрозува од нив и од нивната близина; тогаш страстите што се во нив, според зборовите на блажениот Марко, стануваат немоќни за никакво дејствување.
  13. Умот, по дејството на благодатта, извршувајќи ги добродетелите, и откако ќе се приближи до вистинското знаење, чувствува сосема малку од она што го составува лошиот и неразумен дел на душата. Зашто знаењето го издигнува кон висините и го оддалечува од сѐ во овој свет. Поради непорочниот живот на светиите и тенкоста, лесната подвижност и острината на нивниот ум, а и поради нивните подвизи, нивниот ум се очистува поради исушеноста на нивното тело. И поради нивната свикнатост на безмолвниот живот и долгото живеење во него, лесно и брзо им се дава секакво внатрешно соѕерцание и тоа ги издигнува над сѐ светско. Тие при ова се преполни со соѕерцанија и нивниот ум никогаш не останува во недостиг од нив и никогаш не бива без она што го дава плодот на нивниот дух. Од долговремената навика во нивното срце се бришат сите спомени, со кои обично се возбудуваат страстите во срцето и се ослабува силата на демонската власт. Зашто кога душата не се дружи со страсните помисли, тогаш, бидејќи е зафатена со други грижи, силата на страстите не може да ги задржи нејзините духовни чувства во своите нокти.
  14. Како што високото мислење за себе ја издигнува душата високо и ѝ дава слобода да лета во облаците на своите помисли и да талка по сите созданија, така и смирението ја собира и усредсредува душата со силата на безмолвието и се прибира сама во себеси. Како што е душата скриена внатре во телото од погледот и општењата со луѓето, така и вистински смирениот човек не сака да го гледаат и да го познаваат луѓето, туку сака да се вдлабочи самиот во себе, да стане вечен, како да не постои и како да уште не почнал да суштествува. И сѐ додека ваквиот човек бива скриен, сѐ додека е заклучен во себеси и одделен од светот, - тој сецело живее во својот Господ.
  15. Смирениот никогаш не се задржува да гледа големи собири на луѓе и возбудувања; тој не ја сака вревата и не се расејува во прошетки. Тој не го свртува своето внимание на човечките зборови и разговори и не ги расејува своите чувства; тој не сака да има многу и бега од тоа да биде постојано зафатен со многу работи, туку сака да биде слободен, да нема грижи и неговите помисли да не излегуваат надвор од него. Зашто е уверен дека, ако им се предаде на многу работи, дека тогаш помислите негови не можат да останат спокојни и невознемирени, а и дека преку тоа ќе му биде затворена вратата на мирот. Затоа смирениот се запазува од сѐ што е многу и преку тоа секогаш, во секој миг, бива во тишина, во спокој, во мир, во скромност и во длабока побожност.
  16. Смирениот никогаш не брза, не е збркан, тој нема возбудливи и лесни мисли, тој секогаш живее во мир; нема ништо што може да го вчудоневиди, да го збрка и да го преплаши. Тој ни во страотиите и жалостите се преплашува и не се изменува, ниту во веселбите се самозаборава и загубува. Сета негова веселба и сета негова радост е во она што Му е угодно на неговиот Господ.
  17. Смирениот не смее на Бога да Му се помоли, не смее да побара нешто од Него; тој не знае за што да се помоли и што да проси од Него. Тој молчи со сите свои чувства; ја очекува Божјата милост и она што Му е угодно на Бога и на Неговата татковска љубов. Кога се преклонува со лицето свое до земјата, а погледот на срцето негово е издигнат до вратите на Светињата на Светињите, каде е Оној од Чија божествена светлина се затвораат очите и на серафимите, и се осмелува само да говори и да се моли:" Господи, со мене нека биде така, како што ѝ е угодно на Твојата света волја".
  18. Оди пред Бога во простота, а не во мудрувањето на твојот ум. По простотата следи верата, а по истенчената и изменлива мудрост и по сомневањето - оддалечувањето од Бога.
  19. Кога ќе застанеш на молитва пред Бога, во мислите твои биди како немоќно детенце. Не говори пред Него за она што го знаеш, туку со детски мисли приближувај се до Него, за да се удостоиш со Неговата татковска промисла, како што ја имаат дечињата од своите татковци. Рeчено е: "Господ ги пази слабите" [Псал. 114,6], и не само на тие малечките, туку и на мудрите во овој свет, кои, оставајќи го своето знаeњe, доброволно станале како младенци и почнале да се учат на вистинската Прeмудрост, која не се постигнува со трудовите на учењето од книги. Моли Му се на Бога да стигнеш до ваквата вера. За ова постојано и неуморно - моли се. За ова моли се со усрдна топлина. Со голема ревност моли Му се на Господа сѐ додека не го добиеш овој голем дар. А со него ќе се удостоиш, ако се трудиш со вера сета твоја грижа да ја оставиш на Бога, а твојата загриженост да ја замениш со Неговата света промисла. И кога Бог ќе ја види оваа твоја желба, кога ќе види дека Му се предаваш со сета своја мисла повеќе на Него, отколку на себеси, дека се приморуваш да се надеваш повеќе на Него, отколку на себеси и на својата душа, тогаш ќе се всели во тебе онаа таинствена сила и ќе почувствуваш дека е сигурно во тебе, ќе ја почувствуваш таа сила, која, кога ја чувствувале многумина во себе, оделе и во оган и не се плашеле, оделе и по вода и не се колебале со својата помисла, не помислувале дека можат да потонат.
  20. Нели ти се чини дека ова духовно знаење можеш да го добиеш и преку душевното знаење? Не само што е неможно преку душевното знаење да се добие духовното, туку дури нема ни можност него да го почувствува ни оној кој ревносно се труди во душевното знаење. И ако некој од нив посака, да се приближи кон духовното знаење, - сѐ додека не се оттргне од душевното знаење и сите негови искривувања, на неговите тенкости и неговите многувидни начини, без да се постават себеси како младенци и со младенечки начин на мислење, сѐ до тогаш не можат ни најмалку да се доближат до духовното знаење. Напротив, за нив претставуваат пречка и нивната навика и поимите на нивното душевно знаење, сѐ додека постепено не го отстранат од себеси. Духовното знаење нема да засјае никогаш во душевните помисли, сѐ додека разумот не се ослободи од многуте помисли и не навлезе во единствена едноставност на чистотата, сѐ дотогаш не може да се удостои да го почувствува духовното знаење.
  21. Ако еднаш си Му се доверил на Господа, Кој може сецело да те запазува и да се грижи за тебе, тогаш престани да се грижиш за себеси, туку кажи ѝ на твојата душа: "сѐ може да направи за мене Оној, на Кого еднаш Му ја предадов мојата душа. Мене ме нема овде; Он знае сѐ". - Тогаш на дело ќе ги видиш Божјите чуда: ќе видиш дека секогаш и секој миг е близу до тебе и до сите, за да ве избави од оние од кои се плашите и како Божјата промисла ги окружува сите, иако е невидлива. Но тоа што твојот Бранител останува невидлив за твоите телесни очи, не треба да се сомневаш и да помислуваш дека Го нема, зашто Он не ретко им се открива и на телесните очи, за да биде спокојна душата твоја.
  22. Штом човек отфрли од себе секаква видлива помош и секаква човечка надеж, па со вера и со чисто срце појде по Бога, веднаш потоа следи Божјата благодат и му ја открива својата сила, помагајќи му на најразлични начини. Најнапред му се јавува во ова видливо и опипливо тело, давајќи му ја својата помош со промислата за него, за да може и во сето тоа да ја почувствува силата на Божјата промисла. Откако ќе се увери во оваа помош во она што е видливо, за да може уште посилно да ја почувствува силата на Божјата промисла и во она што е невидливо, тогаш Божјата благодат му помага и му открива да ги сфати и најтешките мисли и помисли и лесно може да ги сфати нивната смисла и нивното значење, нивната взаемна врска, нивната измамливост, и тоа како се раѓаат една од друга, како и тоа како ја погубуваат нивната душа. Во исто време Божјата благодат пред неговите очи ги посрамува злобните демони и како со прст му укажува сѐ што би претрпел од нив, кога не би му биле откриени тие работи. Тогаш во него се раѓа мислата, дека секоја работа, и мала и голема, треба во молитва да ја испросува за себе од својот Создател.
  23. Кога Божјата благодат ја утврдува во него мислата, дека во сѐ треба да се надева на Бога, тогаш почнува постепено да навлегува во искушенија. И благодатта допушта искушенијата да го напаѓаат, но тие никогаш не ги надминуваат неговите сили, за да може да се противставува на нивната сила. Но и во овие искушенија тој може да ја чувствува Божјата помош како му се приближува, за да може постепено да добие мудрост и, надевајќи се на Бога, да може да ги презира своите непријатели. Зашто, да стекне човек мудрост во духовните борби, да Го познае својот Промислител, да Го чувствува својот Бог и таинствено да се утврди во верата во Него, не е можно инаку, освен само по претрпувањето на сите демонски искушенија и напади.
  24. Штом Божјата благодат забележи, дека во човековата помисла почнало да се појавува сомневање и дека почнал тој високо да мисли за себеси, веднаш допушта да се засилат искушенијата против него; тие продолжуваат да го напаѓаат сѐ додека не почне да ја сознава својата немоќ и одново во своето смирение не се доближи до Бога.
  25. Не вчудоневидувај се дека тогаш, кога ќе пристапиш кон добродетелта, отсекаде почнуваат да те напаѓаат жестоки и силни измачувања, зашто и добродетелта не се смета за добродетел, ако не биде придружувана од тешкотии и маки. Затоа и преподобниот отец Јован Колов рекол: "Добродетелите обично биваат среќавани од тешкотии; тие се недостојни за пофалба, ако се поврзани со спокој". И блажениот Марко вели: "Секоја совршена добродетел се именува крст, тогаш кога ја исполнува заповедта на Духот". Такво е и апостолското учење, дека "сите, што сакаат да живеат побожно во Христа Исуса, ќе бидат гонети" [2. Тим. 3,12], а и нашиот Господ Исус Христос вели: "Кој сака да ја спаси својата душа, ќе ја загуби; а кој ја загуби својата душа заради Мене, ќе ја најде" [Матеј 16,25]. Затоа Он ни го предлага најнапред крстот, за да се одредиме пред сѐ за крстот и потоа да ја испратиме нашата душа да оди по Него.
  26. Ништо не е посилно од очајанието. Тоа не знае некој да го победил со добро или со лошо. Кога човек во мислата своја го лиши својот живот од надежта, тогаш нема пострашно од него. Никој од неговите непријатели не може да му се противстави; ништо не е во состојба да ја победи неговата мудрост, зашто секое страдање е полесно од смртта, а очајниот ја наведнал својата глава, за да ја прими смртта.
  27. Надежта за спокојот во текот на сите времиња ги терала луѓето да го забораваат она што е големо и добро, да ги забораваат и добродетелите. И пред нас и досега, не од нешто друго, но токму од тоа страдаат луѓето, и не само што не стануваат победници, туку се лишуваат и од најубавото. Затоа ќе кажеме накусо, дека, ако човек не се грижи за царството небесно, тоа го прави затоа што бара радости и спокој овде на земјава. Кој не знае дека и птиците се приближуваат до распнатите стапици, имајќи ги предвид уживањата?
  28. Кога умот почнува да пројавува ревност за некоја добродетел, тогаш и надворешните чувства не дозволуваат да бидат победени од некакви тешкотии. Кога срцето ќе почне духовно да ревнува, тогаш телото не жали што претрпува тешкотии и што страда, не се плаши и не трепери од страв, зашто тогаш умот, тврд како дијамант, со својата тврдост му помага да им се противстави на сите искушенија. Да почнеме да ревнуваме и ќе избега од нас негрижливоста, од која се раѓа мрзливоста. Ревноста ја раѓа смелоста и на душата ѝ дава победоносна сила. Каква демонска сила може да устои, кога душата ќе ѝ се противстави со својата природна ревност?
  29. Нашите древни оци, знаејќи дека нашиот ум не секогаш е во состојба да устојува и да стои на стража, дека понекогаш дури не може да забележи што е тоа што му нанесува штета, се облекувале во сиромаштија, како во оклоп и оружје, и оделе во пустина, каде нема животни грижи и работи, кои служат како причина за страстите, за да немаат поводи за раздразливост, грешни желби и паметење на злото. Против сето тоа тие се оградувале со сиромаштија, како со неразрушлива кула.
  30. Кога човек непрестајно живее во сиромаштија и немање желба за придобивање имот, тој има постојано една мисла: што побргу да се пресели од овој живот. Кон ова постојано ја додава својата грижа да се подготви за тој живот. Тој бега од секој мир, помислата за занемарувањето на овој свет постојано е присутна во неговиот ум. Го закрепнува своето срце за среќавање со страстите и не се плаши од нив; не се плаши ни од смртта, зашто погледот негов постојано е устремен на неа. А маките и страдањата, што го среќаваат, ги прима со веселба и радост, знаејќи дека поради нив се даваат награди. Ако му се случи да добие нешто преодно, уште во истиот час почнува да се пројавува љубов спрема телото, никнуваат и помисли за успокојување на телото и за начините, кои можат да му го овозможат тоа. Потоа му бива одземана отпорноста на неговото срце, што ја имал пред тоа, кога со својата љубов кон сиромаштијата бил над земниот свет; тогаш неговата душа почнуваат да ја измачуваат мислите, кои му го навеваат стравот за животот. Ете, вака ја загубува својата силна надеж на Бога.
  31. Разни изреки и поговорки. - Како што оној, чија глава е во вода, не може да вдишува воздух, така и оној што ќе ја нурне својата душа во земни грижи, не може да вдишува во себеси дожувувања од новиот - од духовниот свет. Како што смртоносната смрдеа го разорува телото, така и умот го разорува - непристојната претстава и слика на овој свет.

Како што стаклото не може да остане цело кога ќе го удри камен, така и светиот човек кога подолго останува со жена и разговара со неа, не може да остане во својата чистота и да не се оскверни.

Како што силните порои искорнуваат и големи дрвја, така се искорнува и љубовта спрема светот во човековото срце од надојдениот порој на искушенија, устремени против телото.

Како што горчливите лекарства ги уништуваат болестите во телото, така и острината на страдањата го очистува срцето од лукавите страсти.

Како што не може да остане неповреден оној што својот непријател го закрилува на бојното поле, така е неможно и за подвижникот душата своја да ја избави од смрт, ако го штеди своето тело.

Како што младата девојка, исплашена од нешто, притрчува кон своите родители, се фаќа за нивната облека и ги моли да ѝ помогнат, така и душата, исплашена од страшните искушенија, брза кон Бога и Го повикува на помош со својата непрестајна молитва. И се додека искушенијата продолжуваат да ја напаѓаат едно по друго, таа продолжува да се моли, а штом ќе ја добие бараната помош, мислите нејзини почнуваат да се расејуваат.

Како што некој, кој ќе му донесе на царот голем дар, ја добива наградата со тоа што бива погледнат од него со пријатен поглед, така и оној што има солзи за време на својата молитва, великиот Цар на небото, Бог, му ги простува сите негови гревови и го погледнува милостиво.

Како што оној човек, кој има кај себе некој скапоцен бисер, одејќи по пат, покрај кој се прикриваат и демнат разбојници, се наоѓа во постојанен страв дека може да биде нападнат од нив и ограбен, така и оној што го има бисерот на целомудрието и оди по светот, кој е преполн со духовни друмски разбојници, не може да биде слободен од стравот од овие разбојници, сѐ додека не помине низ вратата на гробот во местото на упокојувањето.

Како што човекот, кој пие вино во денот на плачот и, откако се опие, заборава во ваквата своја состојба за големата жалост, во која се наоѓа, така и оној што се опил со Божјата љубов, во овој свет, во овој дом на плачот, ги заборава сите свои трудови и жалости и поради својата пијана состојба станува нечувствителен кон сите свои гревовни страсти, срцето негово се поткрепува со надежта во Бога, душата негова е лесна, како вистинска леснокрилеста птица, неговиот ум секој час се издигнува кон небото, со своите мисли и помисли е издигнат над сѐ што е човечко и кај Севишниот се насладува со бесмртност.

  1. Смирението е Божја облека. Во него се облекло овоплотеното Божјо Слово и преку него разговарало со нас во нашето тело, откако ја скрило со него Својата величина со Своето смирение, така што созданието да не биде изгорено со тоа што ќе погледне на Него. Созданието не би можело да Го погледне, ако не беше зело дел од него; на тој начин можел Он да разговара со него. Затоа секој што се облекува во оваа облека на смирението, се облекол во Самиот Господ Исус Христос, за да посакува и тој да се облекува така, како што бил облечен Исус Христос - да сака и тој по својот внатрешен човек да се облече така.
  2. Смирението е некаква таинствена сила, која, по завршувањето на овој живот, ќе ја примат совршените светии. Оваа сила им се дава само на совршените во добородетелите со силата на благодатта, бидејќи само оваа добродетел заклучува во себеси сѐ.
  3. Не секој што е скромен, молчалив и кроток достигнал веќе до степенот на смиреноста. Па и оној што е смирен кога си спомнува за своите гревови и што се скрушува поради нив, нема да го наречеме смирен, макар и таков, каков што е, е за пофалба, зашто тој уште го нема смирението, туку постепено се приближува до него; тој само копнее по смирението, но тоа уште не е во него. Оној што е совршено смирен, тој нема потреба да мудрува и да измислува причини за смирението, туку во сѐ го пројавува смирението без труд и без самопринудување.
  4. Ако праша некој како се придобива смирението, ќе му одговориме: "Доста е за ученикот да биде како неговиот учител и на слугата да биде како неговиот господар" [Матеј 11,25]. Гледај како го пројавувал Своето смирение Оној, Кој ни заповедал да бидеме смирени и Кој ни го дава овој дар. Угледај се на Него и ќе го придобиеш.
  5. Треба особено да бегаме од она што ги раздразнува страстите во нас. Особено треба да ги отсекуваме причините на страстите и тоа: иако се мали, да настојуваме да не ги доведуваме во дејство, но кога, и покрај сите настојувања да го спречиме нивното пројавување, тие сепак почнат да дејстуваат, должни сме да се бориме против нив со сите наши сили. А за ова е најдобро да се вдлабочиме во внатрешноста на нашиот човек и таму да бидеме осамени и постојано да го обработуваме лозјето на нашето срце. Кога нашиот ум се наоѓа таму осамено и отшелнички, тогаш веќе не тој самиот ја води борбата со страстите; тогаш се бори Божјата благодат и таа победува.
  6. Целта на доаѓањето на Спасителот, тогаш кога ни ги дал животворните Свои заповеди, како очистувачко лекарство за нашата страшна состојба, била: да ја очисти душата од нејзината повреда, причинета од првиот гревовен престап и да ја доведе до нејзината првобитна состојба. Она што се лекарствата за болното тело, тоа се заповедите за болната душа. Очигледно е дека заповедите се дадени за дејство против страстите, за излекување нa престапната душа.
  7. Нашата повреда настанала од престапувањето на заповедите. Од ова произлегува јасно, дека здравјето одново се враќа преку нивното запазување. Ако не ги извршуваме заповедите, ако не појдеме по патот, кој води кон душевната чистота, не можеме ни да сакаме ниту да се надеваме да бидеме душевно очистени. Таков е Господовиот суд и Светата Црква не ни заповеда да се молиме за тоа. Јудеите, кога се враќале од Вавилон во Ерусалим, оделе по природен пат, а светиот пророк Језекиил стигнал во Ерусалим на натприроден начин и во своите божествени откровенија предвидел за идното обновување на градот. Истото бива и во расудувањето за душевната чистота. Едни одат по утапкан пат, преку извршувањето на заповедите во својот многу тежок живот, преку својата крв доаѓаат до душевна чистота, а други се удостојуваат со неа според дарот на Божјата благодат. И чудно е тоа што не ни е дозволено да се молиме за чистота, која се дава по благодат, а му се откажува на оној што живее во извршувањето на заповедите. Зашто и на богатиот младич, кој го прашал Господа: "Учителе, што да направам да добијам живот вечен“? Господ му дал јасен одговор [Лука 10,25] да ги извршува заповедите. А кога богатиот младич сакал да знае нешто повеќе за тоа, тогаш Господ му рекол: "Ако сакаш да бидеш совршен, оди, продај го имотот и раздели го на сиромаси, и ќе имаш сокровиште на небото; па дојди и врви по Мене" [Матеј 19,21]. A ова значи: умри за сѐ што имаш во себеси, а потоа живеј во Мене; излези од стариот свет на страстите, а потоа навлези во новиот свет на духот. Зашто Господ рекол: "Ако некој сака да врви по Мене, нека се одрече од себе, да го земе својот крст и да оди по Мене" [Матеј 16,24]. Co ова Господ нѐ учи да умреме за сѐ во овој свет. И откако ќе умреме за стариот човек во нас, Он тогаш ни заповеда да го земеме својот крст и да одиме по Него. Стариот човек не може да оди по Христовиот пат.
  8. Свети Василиј Велики и свети Григориј Богослов, кои ја сакале пустината и го пофалувале безмолвието, живееле најнапред во светот, ги исполнувале заповедите, кои се должни да ги исполнуваат оние што живеат заедно со други луѓе, и потоа дошле до душевната чистота и се удостоиле со духовно соѕерцание. Потоа тие побрзале и излегле во пустината - да живеат безмолвен живот. И оттогаш живеале со својот внатрешен човек. Затоа постанале умозрителни и се удостиле со возвишени соѕерцанија - а потоа биле повикани од благодатта Божја да бидат пастири на Христовата Црква.
  9. Пустината ги успива страстите. Ho од човекот бара не само да ги успива своите страсти, туку и да ги искорнува, односно да ги победува кога ќе го напаѓаат, зашто успаните страсти се разбудуваат штом ќе се појави некоја од причините за нивното дејствување. Затоа, да ја сакаме пустината не само затоа што таа ги успива страстите, туку и затоа што при недостиг на сетивното, со оддалечувањето во пустината, можеме да се умудруваме и да му дадеме можност на внатрешниот и духовен наш човек во Христа да се обновува, па да можеме секој час и секој миг да се самонабљудуваме, умот наш да стане бодар, постојано да се запазува во него спомнувањето на неговата надеж.
  10. Нашиот Господ ни ја одредил милосрдноста за нашето уподобување на величието на небесниот Отец, а монасите го претпоставуваат безмолвието на милосрдноста. Како да ги измириме овие две работи?

Господ за нашето уподобување на нашиот небесен Отец ја одредил милостињата, затоа што таа милосрдните ги приближува до Бога. Ние, монасите, го почитаме безмолвието, без да ја исклучуваме милосрдноста, а трудејќи се колку е тоа можно да се оддалечуваме од суетната грижа и од метежот, немаме намера да ја занемаруваме нашата должност спрема ближните, туку се грижиме за безмолвието, за да можеме поточно да ја исполниме нашата друга возвишена должност: да живееме во богомислието, преку кое можеме подобро отколку со што и да е друго, да си ја вратиме чистотата и да се приближиме до Бога. Ако некогаш се појави некаква потреба кај нашите браќа, тогаш сме должни да се грижиме и за нив. Затоа, да се трудиме непрестајно да се принудуваме во секој миг да бидеме милосрдни спрема секое разумно суштество. Зашто ова ни го внушува учењето на Господа, и во него, а не во нешто друго се состои суштината на нашето безмолвие. Ние треба не само да ја запазуваме оваа наша внатрешна милосрдност, туку кога ќе бидеме повикани од соодветни околности, да направиме сѐ за да ја покажеме јавно нашата љубов спрема ближните.

  1. Животодавецот полнотата на заповедите ја свел на две заповеди, кои ги опфаќаат во себе сите други: во љубовта спрема Бога и во сличната љубов спрема образот Божји. Првата ги задоволува целите на духовното соѕерцание, а втората - на соѕерцанието и на дејноста. Зашто Божјата природа е едноставна и невидлива и, се разбира, нема потреби. И сознанието во своето самовдлабочување природно нема потреба, во однос спрема Бога, во телесната дејност; оваа дејност е едноставна и се пројавува во еден дел на умот, сообразно со едноставната Причина, Која е над човечкото чувство. А втората заповед, односно човекољубието, по двојноста на природата, бара од нас - она што го исполнуваме невидливо во нашето сознание, да сакаме, на ист начин да го исполниме и телесно.

Доколку дејноста секогаш му претходи на соѕерцанието, неможно е да се издигнеме до областа на ова што е повозвишено, ако на дело не го исполниме пониското. И ниеден не смее да рече по однос на љубовта спрема ближниот, дека тој напредува во неа со својата душа, ако го изостави делот, кој според неговите сили, сообразно со времето и со местото, може да се исполни само телесно. Зашто само при ваквото извршување се потврдува дека во човекот има совршена љубов. И кога сме, според нашите можности, верни и вистински во ова, тогаш ѝ се дава на душата сила, во едноставни и со ништо неспоредливи поими - да се доближуваме до областа на високото и божествено соѕерцание. А кога немаме можност љубовта спрема ближниот да ја пројавиме во видливи дела - телесно, тогаш е достатно пред Бога да ја пројавиме нашата љубов спрема ближниот со тоа што ќе ја извршиме со нашата душа.

  1. Оној што сака да Го возљуби Бога повеќе од сѐ, тој треба да се труди за чистотата на својата душа, а чистотата на душата се придобива преку победата и уништувањето на страстите. Страстите се затворена врата пред лицето на чистотата. Оној што нема да ја отвори оваа заклучена врата, тој нема да влезе во непорочната и чиста област на срцето. А без тоа душата не може да има смелост во часот на молитвата, зашто оваа смелост е плод на чистотата и на трудовите за најзино придобивање. Еве во каков ред и поредок станува ова: трпеливоста со самопринудувањето се бори со страстите за придобивање на чистотата, ако душата ги победи страстите, таа ја придобива чистотата, а вистинската чистота му дава на нашиот ум смелост во часот на молитвата.
  2. Да се откажеме од тоа да Му се молиме на Бога за нешто високо, туку, пред сѐ, да се трудиме да придобиеме трпеливост за сѐ што станува со нас, - и со голема смиреност и скрушеност, во себеси, во нашите помисли, да се молиме за простување на нашите гревови и за мир во нашите души. Еден од оците ги напишал следниве зборови: "Оној што не се смета себеси за грешник, неговата молитва нема да биде примена од Бога". А Господ Исус Христос вели,: "Царството Божјо нема да дојде забележливо" [Лука 17,20], односно нема да дојде на забележлив начин. Ние од наша страна треба да се трудиме со сите сили да го проникнеме нашето срце со покајни дела и со живот - угоден на Бога, а она што е од Бога ќе дојде само по себе, ако нашето срце биде чисто и неосквернето. А она што го бараме поради исполнувањето на заповедите, односно високите дарови од Бога, тоа не го одобрува Божјата Црква, многумина што ги добиле - со тоа добиле гордост и паѓање во гревови. И тоа не е знак дека човекот го љуби Бога, туку е знак на душевна болест. А и како можеме да бараме високи Божји дарби, кога светиот апостол Павле се фали со своите страдања и како возвишен Божји дар го смета учеството во Христовите страдања.
  3. Додека душата боледува од страсти, таа нема сопствено духовно чувство и не умее да го сака, а го посакува само по слухот на своите уши и по она што е напишано во списите. Од овие болести лекува душевната сила која е скриена во извршувањето на заповедите со приопштување кон Христовите страдања. Првобитната наша природа во воплотувањето Христово примила обновување, се приопштила кон Христовото страдање и кон Неговата смрт; и потоа по обновувањето - со изливањето на крвта се осветила и станала способна за примање на новите и совршени заповеди; кога овие заповеди би биле дадени на луѓето до изливањето на крвта, до обновувањето и осветувањето на нашата природа, тогаш можеби и самите нови заповеди, слично на древните заповеди, би го отсекувале само порокот во душата, а не би можеле да го уништат самиот корен на пороците во душата. А сега не е така: таинственото дејствување и новите и духовни заповеди, кои душата ги запазува, имајќи го стравот Божји, ја обновуваат и осветуваат душата и таинствено ги лекуваат сите нејзини членови. Зашто им е познато на сите која заповед таинствено ја лекува која страст, а дејството нивно им е очигледно и на оној што лекува и на оној што се лекува, како што било со евангелската крвоточива жена.
  4. Исцелувањето на страстниот дел од душата може да се изврши и само со силата на благодатта, како што било со блажените апостоли, но тоа е дело на особен Божји избор, душата обично го добива здравјето по пат на извршување на заповедите. Имено: кој со извршувањето на заповедите и со делата на трудовите на навистински христијански живот ги победил страстите, тој по законски - по општ начин добил душевно здравје и бил отхранет со млеко надвор од овој остарен свет и го отсекол од себеси некогашниот начин на живеење; бил препороден, како и првобитно, и по благодатта, како оној што ги придобива поимите на внатрешниот човек, станал видлив во областа на духот, примајќи го во себе новиот едноставен свет.
  5. Кога е умот обновен и срцето очистено, тогаш сите поими, кои настануваат во него се возбудуваат сообразно со природата на светот, во кој навлегува тој. Најнапред во него се појавува љубовта спрема божественото, посакува да општи со ангелите и бара откривање на тајните на духовното знаење; неговиот ум го очистува духовното знаење на созданијата и во него почнува да сјае соѕерцанието на Света Троица, како и возвишените тајни на Божјата промисла за нас, а потоа сецело влегува во соединување со знаењето на надежта на иднината.
  6. Кога душата, заклучена во областа на страстите, би можела вистински да го разбере духовното, тогаш не би имала потреба да прашува и да дознава за тајните на духовниот свет. Ho познато е дека учењето и знаењето, додека е човек во страсна состојба, не му принесуваат вистинска полза и не се доволни за да му ја отворат вратата, која е заклучена пред лицето на чистотата. А кога ќе бидат страстите изгонети од душата и кога се просветува умот и се поставува на чисто место во природата, тогаш таа нема потреба од прашања, зашто јасно ги гледа благата, кои се наоѓаат на своето место. Зашто како што надворешните сетивни чувства не ја чувствуваат природата, и работите во неа до која се допираат затоа што се обучувани, туку секое ги има тие усети и чувства сосема природно, на таков ист начин замислувај ги и духовните соѕерцанија. Зашто умот, кој проѕира во скриените тајни на духот, ако е во состојба на духовно здравје, потполно ја соѕерцава Христовата слава, па и не прашува и не учи, туку само се насладува со тајните на новиот свет, кој e над нашата слободна волја, соодветно со жештината на верата и надежта во Христа.
  7. Ако сакаш твоето срце да стане живеалиште на тајните на новиот свет, тогаш збогатувај се најнапред со телесни подвизи: со постот, бдеењето, извршувањето на службата, подвижништвото, трпеливоста, борбата со помислите и победата над нив и друго. Врзувај го твојот ум со читањето на Светото писмо и други духовни книги, напиши ги Божјите заповеди пред твоите очи и со непрестаен духовен разговор и молитвено самовдлабочување искоренувај ги во твоето срце секој образ и секое подобие, кои си ги примил во себеси во минатото. Приучувај го твојот ум секогаш да се вдлабочува во тајните на Божјата промисла. Престани да бараш за себеси знаења и соѕерцанија, кои во свое место и во свое време се неизразливи со човечки зборови. Продолжи да ги извршуваш Божјите заповеди; труди се да ја добиеш телесната и душевната чистота и моли Го Господа да живееш умен живот. Почетокот, средината и крајот на овој живот се состои во следново: отсекување од сѐ со соединување со Христа. А, ако посакаш да ги соѕерцаваш тајните, исполнувај ги заповедите во својот живот, а стреми се и кон тоа, да ги знаеш. Духовното соѕерцание дејствува во нас само кога сме чисти.
  8. Соѕерцанието кај синовите на таинственото на верата е сврзано со верата и бива пасено на ливадите од Светото писмо. Оние зборови што не можеме да ги разбереме со знаењето, стануваат разбирливи за нас при помошта на верата, а знаењето на тие зборови го добиваме во соѕерцанието, што настанува по очистувањето. За духовните тајни, кои се над знаењето, а кои не ги доживуваат ни телесните чувства, ниту разумната сила на умот, - Бог ни ја дал верата, со која сознаваме дека ваквите тајни постојат. И од оваа вера се раѓа во нас надежта дека ќе можеме да ги разбереме. Со вера исповедаме дека Бог е Господ и Создател на сѐ. А од ова потоа заклучуваме дека треба да ги извршуваме Неговите заповеди; тогаш сфаќаме дека старите заповеди ги запазува стравот и дека животните Христови заповеди ги запазува љубовта, како што вели и Самиот наш Господ и Спасител Исус Христос: "Ако Ме љубите, пазете ги Моите заповеди. Јас ќе Го молам Отецот, и Он ќе ви даде друг Утешител, за да биде со вас довска" [Јован 14,15-16]. Слегувањето нa Утешителот го нарекува царување на откровението на духовното знаење. И Господ ветил дека ќе Го помоли Својот Отец да им го даде Утешителот, така што Он при исполнувањето на заповедите и очистувањето на себеси, - ќе остане со нив во векови. Гледаш ли дека умот се удостојува за исполнувањето на заповедите, со благодатта на таинственото соѕерцание и откровението на духовното знаење.
  9. Запазувањето на заповедите покажува ваква сила кога бива извршувано од љубов спрема нивниот Дародавец, а не од страв. Затоа вистинската врата, низ која се влегува во соѕерцанието е љубовта. Божествената љубов, сите оние што ја добиле љубовта ги воведува и изведува на сите издигнувања на откриеното знаење и на таинствените соѕерцанија. Затоа, најнапред треба да се добие љубовта, а потоа духовното соѕерцание бива сосема природно. Разбери ја мудроста на светиот апостол Павле, како ги остави сите дарби, кои биваат давани преку благодатта, а се молел да му биде дадено најсуштественото, она со што се примаат и запазуваат сите дарби, односно љубовта [сп. 1. Кор. 13 глава]. Таа е местото на откровението, и на ова место соѕерцанието ни се покажува само по себе. Бидејќи според природната возраст на душата, таа прима во себе сѐ поново и поново знаење за она што постои во светот и од ден на ден сѐ повеќе се учи на ова, така и духовниот човек го прима во себе духовното соѕерцание и чувствувањето на она што е божествено и се поучува во ова сообразно со растењето на умот во разумниот живот. А кога ќе дојде во областа на љубовта, тогаш духовното соѕерцание е на своето место.
  10. Сѐ додека човек прави усилби духовното да слегне кон него, тоа не се покорува. И ако тој смело почне да мечтае и почне погледот свој да го подигнува кон духовното и ќе стигнува до него со разбирање не навреме, тогаш набргу ослабува неговиот духовен вид и место да го гледа она што е вистинско, тој гледа призраци и невистински слики. Штом ќе го постигнеш ова преку расудителноста на твојот ум, нема да бараш соѕерцанија пред време. А, ако чиниш дека и сега, пред да си навлегол во областа на чистотата и љубовта, гледаш соѕерцанија, знај дека тоа не се вистински соѕерцанија, туку сенка на призраци, зашто има вистински соѕерцанија, и мечтателни слики на лажни соѕерцанија. И во природниот поредок некогаш се гледа она што е вистинско, а некогаш - она што е спротивно на него; очите место она што е стварно - гледаат некаква сенка: гледаат вода таму каде што нема вода, гледаш згради што висат во воздухот, а тие всушност стојат на земјата. А според ваквите телесни појави - размислувај и за искривените и нестварни духовни претстави.
  11. Ако гледањето на умот не биде очистено со извршувањето на заповедите, со делата на безмолвното живеење, не ја придобие совршената светлина на љубовта и не напредува во возраста, во Христовото обновување, не може да стане вистински гледач на божественото соѕерцание. А сите оние подобија на духовното, кои ги измислува умот, - всушност се призраци, а не вистинска стварност. А тоа што умот гледа едно - место друго, произлегува од тоа што тој уште не се очистил - ова се случувало и со надворешните филозофи, кои го сметале за духовно она, за што не добиле вистинско знаење од Бога, - и не говореле за тоа со неопходно сомневање, па говореле место за Едниот Бог - за многу богови, се согласувале меѓу себеси преку помисли на подбивање, и ова свое безумно мечтаење го нарекувале природна филозофија.
  12. Вистинското соѕерцание на видливата и на невидливата природа и за самата Света Троица се дава во Христовото Откровение. Самиот Христос на луѓето им укажал на Откровението и ги научил тогаш, кога првобитно со Својата Ипостас го извршил обновувањето на човечката природа, и ја вратил и ѝ ја дал првата слобода и Он Самиот ни го отворил патот со своите животворни заповеди, овозможувајќи ни да се издигнуваме кон Вистината. И нашата природа само тогаш може да стане гледач на вистинското соѕерцание и да ги одбегнува невистинските и мечтателните, тогаш, кога човек најнапред преку претрпување страдања, преку подвизи и жалости ќе го соблече од себеси стариот страстен човек, како што новородениот младенец се соблекува од облеката, која ја носел во утробата на својата мајка. Тогаш умот, откако ќе се препороди духовно, станува способен да го прими соѕерцанието на својата духовна татковина.
  13. Ова соѕерцание е храна на умот сѐ додека не биде во состојба да го прими соѕерцанието, кое е повозвишено од првото соѕерцание, зашто едно соѕерцание го предава човекот на друго соѕерцание - додека умот не биде воведен во областа на совршената љубов. Љубовта е живеалиште на духовното; таа се настанува само во чистата душа. Кога умот ќе се најде во областа на љубовта, тогаш почнува да дејствува благодатта и умот го прима духовното соѕерцание и станува гледач на она што е скриено.
  14. Дарбата на откровението на умното соѕерцание, како што веќе реков, се дава на два начина. Некогаш се дава благодатно за искрена и топла вера, а некогаш - за извршување на заповедите и за душевна и телесна чистота. Ова им било дадено благодатно на апостолите, кои не го очистиле својот ум преку извршувањето на заповедите, туку со својата искрена и топла вера; затоа што во својата простота поверувале во Христа и со своето воспламенето срце оделе по Него. И кога нашиот Спасител Господ Исус Христос го извршил Своето искупително и спасоносно дело, им Го испратил Духот Утешител, Кој го очистил и усовршил нивниот ум и вистински го умртвил внатре во нив стариот страстен човек и вистински го оживел внатре во нив новиот - духовниот човек. - Така и блажениот Павле бил обновен таинствено, а потоа го примил соѕерцанието на откриените тајни. Не е напишано дека Господ Исус Христос говорел со него јавно, туку е напишано она што му го рекол Ананиј: "Брате Савле, Господ Исус, Кој ти се јави по патот, по кој доаѓаше, ме прати, за да прогледаш и да се исполниш со Дух Свети"[Дела 9,17]. И кога го крстил, тој се исполнил со Светиот Дух и ги почувстувал скриените тајни, онака како што станало тоа и со апостолите, на кои Господ Исус Христос им рекол: "Имам уште многу да ви кажувам; ама сега не можете да носите. А кога ќе дојде Он, Духот на вистината; ќе ве упати во секоја вистина; но од Себе нема да зборува, а ќе говори што чуе, и ќе ви ја каже иднината" [Јован 16, 1213].
  15. И блажениот Павле токму тогаш, откако се удостоил да Го прими Светиот Дух и бил обновен од Него, се удостоил и со тајните на Откровението, почнал да се насладува со соѕерцанија, слушал неискажливи зборови, имал соѕерцанија на возвишените природи, се восхитувал со соѕерцанието на небесните сили и се насладувал со духовни радости. И да бидеме сосема далеку од она што го тврдат еретиците [евктити], дека тој ова издигнување го достигнал по своја желба. Умот воопшто не е во состојба да се издигнува таму. Напротив, светиот апостол Павле бил издигнат од духот на откровенијата, како што и тој самиот пишува во своето Второ послание до Коринтјаните: "Знам еден човек во Христа, кој пред четиринаесет години, со тело ли, - не знам; без тело ли, - не знам: Бог знае, беше грабнат и однесен до третото небо. И знам дека тој човек, со тело ли, или без тело не знам: Бог знае, беше грабнат и однесен во рајот и дека чул неискажливи зборови, кои што човек не може да ги искаже" [2. Кор. 12,2 4], спротивно на оние суетни луѓе, кои се сметале слични на апостолите и мечтаењата на своите помисли ги нарекувале духовни соѕерцанија.
  16. Во размислувањето за луѓето, кои, исполнети со страсти, влегуваат во истражување на телесните и бестелесните закони, а во тоа не се разликуваат од болните, кои даваат правила за запазување на здравјето, - еден од светите луѓе го напишал следново: "Блажениот Павле, кога дознал за некои Христијани, кои ги занемарувале заповедите и не ги победиле своите страсти, а посакувајќи го блаженството од соѕерцанието на тајните, што е можно само по очистувањето од страстите, им рекол: соблечете го најнапред од себеси стариот човек на страстите, и тогаш посакајте да се облечете во новиот човек, кој е обновен со познанието на тајните во подобие на Творецот и не посакувајте го блаженството мое и на другите апостоли, извршено со Божјата благодат, зашто Бог "кого сака, го милува; кого сака, го прави жесток" [Рим. 9,18]. Зошто кој може да е против Неговото лице или против Неговата волја? - Бог понекогаш дарува дарум, а понекогаш бара дела и очистување, а потоа го испраќа дарот; а понекогаш - и по делата и по очистувањето не го дава овде соѕерцанието, туку го запазува за да го подари на свое место.
  17. Наоѓаме дека така постапува Он и во расудувањето за помалиот, во споредба со овој дар, мислејќи на простувањето на гревовите. Зашто, ете, крштевањето го дава на дар и воопшто ништо не бара, освен вера; а при покајанието за гревовите направени по крштевањето не простува дарум, туку бара трудови, страдања, жалости, скрушение, солзи и долговремен план, и дури потоа простува. Само на разбојникот му простил од крстот дарум заради неговите зборови на покајание и му го ветил царството небесно, а од жената грешница, исто така, барал вера и солзи.
  18. Душата што Го љуби Бога, - само во Бога и во Него Едниот наоѓа успокојување за себеси.

Пред сѐ, разврзи го секој сојуз во себеси; тогаш можеш со твоето срце да бидеш во сојуз со Бога; на соединувањето со Бога му претходи одрекувањето од светот.

Лебот му се дава на младенецот како храна откако бил отхранет со млеко. И оној човек што има намера да преуспева во божественото, има желба пред сѐ - да се оддалечи од светот, како и младенецот што се одбива од прегратките и од градите на својата мајка.

Телесниот труд му претходи на душевниот, како што земниот прав ѝ претходел на душата, која му била вдахната на Адама. Оној што нема телесни трудови, тој не може да има ни душевен труд, зашто последното се раѓа од првото, како и класот што се раѓа од голото пченично зрно. А кој нема душевен труд, тој се лишува и од духовните дарби.

  1. Како што по сеењето на солзи следуваат ракатките на радоста, така и по страдањата за Бога следува радоста.

На земјоделецот му е сладок лебот, што го заработил со пот; и на срцето му се слатки делата на правдата - кога го добило Христовото знаење.

Доброволно претрпувај ги и понижувањето и смирението, за да имаш смелост пред Бога. Оној човек, кој свесно претрпува секој лош збор, кога тој самиот претходно не му направил никаква неправда на оној што му го кажал лошиот збор, иако при тоа си става на својата глава трнов венец, сепак е блажен, затоа што бива овенчуван со венец што не овенува, кога и тој самиот не е свесен за тоа.

  1. Кој свесно бега од суетната слава, тој веќе го осетил во себеси идниот живот.

Оној што бега од спокојот во сегашниот живот, неговиот ум уште за време на овој живот - го здогледал идниот. А оној што е роб на алчноста и на богатењето - тој е роб на страстите.

Не сметај дека само придобивањето на златото и на среброто е алчно собирање на богатство; тоа е сѐ она, кон што е приврзана твојата волја.

Не фали го оној што страда телесно, а при тоа им дава волја на своите чувства, односно оној, кој сака сѐ да чуе, сѐ да каже и чии очи гледаат насекаде.

  1. Знај дека простувањето на оние што ни згрешиле - припаѓа кон делата на правдата. Тогаш насекаде во твојот ум ќе почувствуваш мир и ќе видиш светлина.

Ако милостивиот не е над својата правда, тогаш тој не е милостив, оној што е вистински милостив, тој не само што им дава на луѓето милостиња од она што е негово, туку доброволно претрпува од другите неправди и ги сака и милува.

Кој ја полага својата душа за својот брат, тој е вистински милостив, а не оној кој со она што го дава - само покажува милост спрема својот брат.

И оној е милостив, кој кога братот негов ќе му удри шлаканица, не е толку бесрамен да му врати со иста мерка и да го нажали неговото срце.

  1. Засакај го трудот на бдеењето, за да им бидеш утеха на оние што ѝ се блиски на твојата душа.

Занимавај се со читање во твоето безмолвие, така што умот твој секогаш да биде издигнуван кон Божјите чуда.

Засакај ја сиромаштијата со сета своја трпеливост, за умот твој да биде запазен од расеаноста. Намрази го изобилното и спокојно живеење, за да не бидат твоите мисли вознемирувани. Задржувај се да не бараш многу, а грижи се само за твојата душа, за да ја запазиш - од загубувањето на твојот внатрешен мир.

  1. Засакај ја чистотата на телото и на душата, за да не се посрамиш од Бога за време на твојата молитва.

Придобиј чистота во твоите дела, за душата твоја да се озарува за време на молитвата, а со спомнувањето на смртта - да се распалува радоста на твојот ум.

Не биди мрзлив во твојата работа, за да не се засрамиш кога ќе застанеш со твоите пријатели.

He врзувај ја твојата слободна волја, за да не им служиш на насладите, за да не им станеш роб на робовите.

Сакај да се облекуваш во сиромашна облека, за да ги победиш помислите што се раѓаат во тебе - од горделивото срце. Кој го бара надворешниот сјај, тој не може да има слободни мисли, зашто срцето внатре се настројува според тоа какви се нашите образи.

  1. По смиреноста следи воздржливоста и самоограничување во сѐ.

Смиреноста, поради постојаното самоограничување, доаѓа до соѕерцание и ја украсува душата со чистота на телото и на душата; а суетата, поради непрестајниот метеж и вознемирување на помислите, од сѐ што среќава собира нечисти сокровишта и го осквернува срцето. Тоа со својот срамен поглед ја гледа природата на работите и умот го исполнува со срамни помисли, а духовната смиреност добива соѕерцание, а оној што го придобил него - го поттикнува кон славословие.

  1. Подобро е ти самиот себеси да се ослободиш од веригите на гревот, отколку да ослободуваш робови од ропство.

Подобро ти е да се измириш со твојата душа и да имаш во себеси тројствено едномислие меѓу телото, душата и духот, отколку со своето учење да ги смируваш оние што имаат различни мислења.

Свети Григориј Велики - Богослов вели: "Убаво е да богословствуваме за Бога, но уште подобро од тоа е човекот да постане чист за Бога".

За тебе е покорисно да го подигнеш она што паднало во твојата душа од страстите со помош на тоа што ќе ги поттикнуваш твоите помисли кон божественото, отколку и мртви да воскреснуваш.

  1. Во текот на сите денови од твојот живот, каде и да дојдеш, сметај се за туѓинец, за да бидеш во состојба да се избавиш од она што е штетно за тебе и што може да те натера со луѓето да се однесуваш слободно.

Секогаш благословувај со устата твоја, и никогаш нема да изговориш лоши зборови, зашто од лошите зборови се раѓаат лоши зборови, а од благословите - благослови.

Во секоја работа сметај се дека ти недостасува знаење, за да сакаш да се поучуваш, и во целиот твој живот ќе се покажуваш мудар.

Не говори му на друг за она што ти самиот не си го искусил, па кога ќе се спореди твојот живот со она што го говориш, да не биде откриена твојата лага.

  1. Пази се да не ги читаш еретичките учења, зашто ова често го вооружува кон тебе духот на хулењето.

Често и не знаејќи за ситост, читај ги книгите на учителите за Божјата промисла, зашто тие го раководат умот кон согледување на редот во созданијата и во Божјите дела; тие го укрепуваат со себеси, со својата истенченост го подготвуваат кон придобивање на светли мисли и му помагаат да оди во чистота кон разбирање на Божјите чуда.

Читај го Евангелието, кое ѝ е дадено од Бога на целата вселена, за твојот ум да проникне во Божјите чуда.

Кога читаш биди во беспрекорна тишина. Биди слободен од големи грижи за телото и од животни безредија, за да го почувствуваш во твојата душа слаткиот вкус, кој е последица на слаткото разбирање, помагајќи му во чистота да оди кон разбирање на Божјите созданија и душата да го чувствува тоа откако живеала во него.

  1. Чисти ја твојата душа. Ослободи се од грижите што се надвор од твојата природа. Стави ја завесата на целомудрието врз твоите поими и движења; преку тоа ќе го најдеш она што е внатре во твојата природа, зашто на смирените им биваат откривани тајните.
  2. Ако имаш намера душата твоја да му ја предадеш на делото на молитвата, која го очистува умот, и на ноќни бдеења, за да добиеш светол разум, тогаш одалечувај се од погледот на светот, прекрати ги видувањата со луѓето; не примај ги во твојата ќелија твоите пријатели, дури и кога тоа треба да биде под вид на корист, освен оние со кои имаш исти мисли и ист дух. Плаши се од немирот на душевниот разговор, па, откако го прекинеш надворешниот разговор, со молитвата твоја соедини ја милостињата, и душата твоја ќе ја види светлината на вистината. Зашто во колкава мерка ќе престане да се вознемирува од надворешните работи, во толкава мерка може умот, од разбирањето на Божјите дела, да дојде до големи постигнувања и вчудоневидувања. Зашто нашата душа, само, ако се погрижиме да покажеме мала ревност, обично брзо заменува еден разговор со друг.
  3. За да можеш да заменуваш еден разговор со друг суетен со душевен, занимавај се со читање на Светото писмо и со житијата на светиите. И кога ќе застанеш на молитва и на твоето молитвено правило, тогаш, место да размислуваш за она што си видел и чул во светот, ќе најдеш во себеси размислување за Светото писмо и други божествени списи, кои си ги прочитал и со ова размислување ќе го заборавиш она што си го паметел за светот. На ваков начин умот доаѓа во чистота. И токму ова значи она што го напишале оците, дека читањето ѝ помага на душата кога застанува на молитва. Исто така; речено е, дека преку молитвата душата се просветува за добро читање. Читањето, место надворешените влијанија, ѝ дава храна на разните видови молитва. Затоа душата се просветува со читањето и секогаш може да се моли ревносно и без расеаност.
  4. На оние што му угодуваат на своето тело и на својот стомак не им прилега да ги испитуваат духовните работи, како што и на блудницата не и прилега да говори за целомудрието.

Болното, многу болното тело не може да поднесува мрсни храни; и умот, кој е зафатен со светските работи не може да се приближи кон испитувањето на она што е божествено.

Огнот не се распалува, ако се мокри дрвата, и божествената распаленост не се распалува во срцето на оној што го сака спокојот.

Како што оној што не го гледа сонцето со своите очи не може само од слушање да му ја опише на некого неговата светлина, така не може да говори некој за сладоста на духовните работи, ако тој самиот не ги доживеал и искусил.

  1. Ако имаш нешто повеќе за храна отколку што ти е потребно за тој ден, раздај им го тоа на сиромасите; тогаш појди и смело прави ги твоите молитви и разговарај со Бога, како син со својот Отец.

Ништо не може така да ја приближи душата до Бога, како милостињата; и ништо не создава таква тишина во душата како немаштијата.

Кога продаваш, продавај со великодушност, со љубезност на твоето лице, и дај повеќе отколку што се бара од тебе.

Не грижи се да го препознаеш достојниот од недостојниот; сите луѓе нека ти бидат еднакви за добро дело. Зашто на овој начин можеш и недостојните да ги привлечеш кон доброто дело, зашто душата преку телото брзо cе привлекува кон страв Божји.

  1. Очисти ја твојата ќелија од непотребни работи, зашто тие ќе те поведат кон невоздржливост, макар ти и да не сакаш.

Скудноста во сѐ го учи човекот на воздржливост.

Оние што победиле во надворешната борба, односно во борбата, што се крева против душата преку слухот, видот и преку другите усети, - можат да немаат страв и во внатрешната борба.

Кога човек ја затвори градската порта, односно усетите, тогаш војува внатре и не се плаши од оние што се надвор од градот и што му се закануваат.

Блажен е оној што го знае ова и не се грижи за многу работи, туку сите свои телесни подвизи ги управил кон молитвениот труд.

  1. Тогаш кога Бог внатре во тебе ти дарува духовна радост, ти прави непрестајни поклони и коленичења.

Не дозволувај му на твоето срце да се грижи за нешто, а ако демоните тогаш почнат да те убедуваат да се зафатиш со некоја друга работа, и тогаш гледај и вчудоневидувај се што станува со тебе од сето тоа.

Во подвижничките борби ништо не е толку важно и тешко и не поттикнува толку силна завист кај демоните, како тоа кога подвижникот паѓа пред Христовиот крст, молејќи се дење и ноќе и станува како да му се рацете врзани одназад.

Ако сакаш да не оладиш во твојата жива ревност, да не пресекнат изворите на твоите солзи, прави го ова и блажен ќе бидеш ако за ова се грижиш дење и ноќе и не се обидуваш да правиш нешто друго.

Ако не се подвизуваш, нема да добиеш, и ако со постојанство не удираш на вратата, ако непрестајно не стоиш пред неа, нема да те слушнат.

  1. Сѐ додека надворешиот човек не умре за сѐ што е земно, не само за гревот, туку и за секое друго дејствување, како и внатрешниот човек за лошите мисли; сѐ додека не изнемошти природното движење на телото дотаму што да не биде во срцето возбудувана гревовната сладост, сѐ дотогаш нема да биде возбудена ни сладоста на Божјиот Дух во човекот, сѐ дотогаш во неговата душа божествените мисли нема да бидат доживеани и почувствувани и видени. И сѐ додека човекот во своето срце не ја умртви грижата за земниот живот, освен она што ѝ е неопходно на нашата природа и не Му ја остави грижата за ова на Самиот Бог, сѐ дотогаш во него нема да се разбуди желбата за духовното.
  2. Оној што со увереност и со чувство постојано го има во својот ум она, што води кон крајот на сѐ, нему, за тоа дека треба да се одрече од сѐ - не му е потребен друг Учител.

Оној што доброволно не се оддалечи од причините на страстите, тој неизоставно се повлекува кон гревот. А причините на гревовите се овие: виното, жените, богатството и телесното здравје, но не затоа што се тие грешни по својата природа, туку затоа што човечката природа лесно се поведува преку нив кон гревовните страсти. Затоа човек треба највнимателно да се пази од нив.

На луѓето им е гнасна сиромаштијата, а на Бога многу погнасни Му се душата горделива и умот што високо се издигнува. Луѓето го ценат богатството, а Бог ја сака смирената душа.

  1. Ако сакаш да направиш почеток за подобар живот, приготви се најнапред за искушенија што ќе те напаѓаат. Зашто нашиот духовен непријател, штом види некој со силна вера да почнал добар живот, го напаѓа со разни страшни искушенија, за да го заплаши, да ја попречи неговата добра намера и да ја загуби својата решеност и одлучност да Му се приближи на Бога со своите богоугодни дела. Затоа, приготви се најнапред да ги пречекаш искушенијата, кои биваат испраќани од лукавиот на оние што одлучиле да живеат добродетелно и потоа почни да ја остваруваш твојата добра намера.
  2. Божјите заповеди се поскапоцени од сите сокровишта на светот. Оној што ги придобил, - Бога во себе Го наоѓа.

Кој секогаш се успокојува во Божјата грижа за себеси, тој Го добил Бога за управител на својот дом.

Кој посакал да ја исполнува волјата Божја, тој ќе ги има ангелите за водачи на својот пат. - Кој се плаши од гревовите, тој без пречки ќе измине страшен пат и за време на темнина пред себе и во себе светлина ќе најде. Стапките на оној што се плаши од гревовите Господ ги запазува и кога се препнува, - милоста Божја го пази.

Кој прегрешенијата свои ги смета мали, тој паѓа во положба полоша од првата и претрпува казна седумпати поголема.

  1. Во смиреноста своја сеј милостиња; ќе ожнееш милост на судот.

Она со што си го загубил доброто, со тоа одново ќе го добиеш. Ако си ја загубил чистотата на телото и на душата, Бог нема да ја прими милостињата од тебе, ако продолжиш да живееш во блудот; ја бара светињата на твоето тело.

Секоја болест се лекува со лекарства соодветни на неа. Ако си победен од зависта, зошто се бориш против сонот, а не против зависта?

  1. Додека престапот твој е уште мал и не узреал, уништи го пред да пушти гранки во широчина и да почне да зрее. Не биди безгрижен додека недостатокот твој се чини мал, зашто потоа во него ќе најдеш нечовечен тиранин и ќе бегаш од него, како роб и пленик. А оној што се бори против страста, тој набргу ќе ја победи и ќе господари над неа.
  2. Кој може со радост навреда да поднесе, особено кога има во рацете со што да се одмазди, тој ја примил утехата од Бога според верата во него. И кој со смиреност ги трпи навредите нафрлени на него, тој дошол до совршенството, нему светите ангели му се восхитуваат. Зашто никаква друга добродетел не може да биде толку висока и толку тешка за извршување.
  3. Не верувај во себеси дека си силен додека не бидеш искушан, и ќе покажеш дека си неизменлив.

Не надевај се во твојата сила за да не биде допуштено да паднеш поради својата немоќ; тогаш од твоето сопствено паѓање ќе ја дознаеш својата немоќ.

Не надевај се на своето знаење, за да не бидеш уловен од итрината на ѓаволот.

Никогаш не фали се со зборови за своите дела, за да не бидеш посрамен.

Во сѐ со што човекот се фали, Бог дозволува да се измени, за да се посрами и да се научи на смиреност.

  1. Окото свое непрестајно кон Бога издигнувај го, зашто покровот и промислата Божја ги опфаќа сите луѓе; Он е невидлив, а им се открива само на оние што се очистиле од гревовите свои и кои секогаш мислат за Бога, како за свој единствен Создател и Промислител. Божјата промисла им се открива особено тогаш кога заради Бога паѓаат во искушение. Зашто тогаш ја чувствуваат тие Божјата промисла, како да Го гледаат Бога со своите телесни очи, сообразно со мерката и причината на искушението, што го постигнува секого од нив, за да ги поттикне кон храброст, како што било со патријархот Јаков, со Исус Навин, со трите момчиња во Вавилон, со светиот апостол Петар, и со другите светии, на кои Божјата промисла им се јавувала во некаков човечки вид, охрабрувајќи ги и утврдувајќи ги во побожноста.
  2. Потребно ли е да говориме за подвижниците, отуѓени од светот и за отшелниците? Тие пустината ја претвориле во град, од неа направиле населба и живеалиште на ангели. Кон нив секогаш доаѓале ангели, за да го средат нивниот живот и како борци Господови одвреме - навреме војувале заедно со нив. Тие во целиот свој живот ја сакале пустината, и од љубов спрема Бога имале живеалишта во шумите, пештерите и во земните бездни. Оставајќи го она што е земно, го засакале небесното угледувајки се на ангелите, така што и самите свети ангели не се скривале од нив, ја исполнувале секоја нивна желба и својата помош им ја давале во сѐ.
  3. Кој еднаш засекогаш Му се посветил на Бога, тој својот живот го минува со спокоен ум.

Без љубов кон немаштијата душата не може да се ослободи од метежот на помислите и, ако не ги смири своите чувства, нема да го почувствува мирот на своите мисли.

Ако некој не навлезе во искушенија, тој никогаш нема да добие духовна мудрост.

Без редовно и внимателно читање нема да ја сфатиш истенченоста на помислите.

Без тишина на помислите умот не навлегува во скриените тајни.

Без надеж, заснована на верата, душата не може да се бори смело против искушенијата.

Без јавно да ја доживее и испита Божјата закрила, срцето не ќе може да се надева на Бога.

Ако душата со знаење не ги вкуси Христовите страдања, не може да има општење со Христа.

  1. Кој му помага на сиромавиот, за него Бог се грижи, а кој осиромаши заради Бога, тој ќе добие големи сокровишта. Бог нема потреба од ништо, но се весели кога ќе види дека некој го пази Неговиот лик и дека го почитува заради Него. Кога некој ти го бара она што го имаш, не говори во твоето срце: "Ова ќе го оставам за мене, за да му се радува моето срце, а на овој ќе му го даде Бог она што му е потребно од друго место." Вакви мисли им се својствени на несправедливите луѓе и на оние што не Го познаваат Бога. Справедливиот човек постапува поинаку; тој не дозволува времето на благодатта да измине без дела. Бог го снабдува сиромавиот; Он се грижи за него; зашто Бог никого не остава. А ти, кога го бркаш сиромавиот, се оддалечуваш од честа, што ти ја дава Бог ја оддалечуваш од себеси Неговата благодат. Затоа, весели се кога даваш и вели: "Боже мој, Ти благодарам, што ми даде благодат и чест да осиромашам заради Твоето име и што ме удостои да вкусам страдања, ставени на патот од Твоите заповеди, што си ми дал болести и сиромаштија, како што си им давал на Твоите светии, кои оделе по овој пат".
  2. Нашата природа станала лесно приемлива за страстите. Во светот има многу искушенија; злото не е далеку од тебе, тоа навлегува во тебе и се наоѓа под твоите нозе. Како што се блиски вековите помеѓу себе, така се блиски и искушенијата до луѓето, а Бог го направил ова премудро за твоја полза, за постојано да чукаш на Неговата врата, така што со стравот од жалосното да си спомнуваш за Него во твојот ум, за да Му се приближуваш во молитвите и срцето твое да се осветува со непрестајното спомнување за Него. Бог не те создал недостапен за маките и жалостите, за да не посакаш да бидеш Бог; за да не го наследиш она што го наследил оној, кој бил прв меѓу ангелите, а потоа, поради својата гордост, станал сатана. Бог не те создал неразнишлив и неподвижен, за да не станеш по природа сличен на бездушните созданија.
  3. Непрестајно очистувај се пред Бога, имајќи го во твоето срце спомнувањето за Него, за да не, ако останеш долго без спомнување за Него, да не бидеш лишен од смелост кога ќе приоѓаш кон Него, зашто смслоста пред Бога е последица на честиот разговор со Него и на постојаната молитва.

Односот со луѓето бива преку телото, а односот со Бога преку спомнувањето за Него и духовното поврзување со Него, вниманието спрема Него за време на молитвата и сецело предавање себеси на Божјата волја.

Како последица на долговремено спомнување за Бога душата наша се восхитува и вчудоневидува. "Нека се весели срцето на оние, кои Го бараат Господа. Барајте Го Господа и утврдувајте се, барајте Го секогаш лицето Негово" [Псал. 104, 3-4], - освететe се со светоста на Неговото лице и очистете се од вашите гревови.

  1. Кога искушението доаѓа на неправедниот, тој нема надеж, за да Му се обрати на Бога и да очекува спасение од Него, затоа што во деновите на своето спокојство се оддалечувал од Неговата волја.

Пред да дојде жалоста твоја, моли Му се на Бога, и во деновите на страдањето - лесно ќе Го најдеш и Он ќе те послуша. Ковчегот на Ное бил приготвен за време додека било сѐ спокојно и дрвата за него биле приготвувани во текот на сто години, а кога настанал гневот Божји и пропаста на неправедните, - ковчегот му станал покрив на праведникот.

  1. Оние, во кои светот е мртов - навредите ги претрпуваат со радост, а оние, во кои светот е жив, тие не можат навреди да трпат; исполнети со гордост, тие или се гневат или се збркуваат и биваат опфаќани од жалост и очајание.

Оној што сака да преуспева во добродетелта - претрпување на навреди и великодушност, тој треба да се оддалечи од своите роднини и блиски, а тоа можат да го направат само оние, во кои умрел овој свет, затоа што преуспевање во добродетелите е неможно меѓу своите во овој свет.

Само вистински големите и силните можат да поднесуваат такви страдања меѓу своите роднини и блиски, а тоа можат навистина само оние, во кои умрел овој свет, затоа што тие не ја очекуваат својата најголема радост во овој свет.

  1. Како благодатта што е блиска до смирението, така и тешките настани ѝ се блиски на гордоста.

Очите на Господа се свртени кон смирените, за да ги развеселува; лицето Негово е против горделивите, за да ги смирува. Биди смирен во својата величина, и не очајувај кога си понижен и навреден.

Кој ја бара честа, тој не ја достигнува; таа бега од него и сѐ повеќе се оддалечува, а кој бега од почестите, тие трчаат по него, го гонат одзади.

Кој е гладен и жеден за Бога, - него Бог го напојува со Своите добрини.

Кој трпи недооблеченост заради Господа, - Него Бог го облекува во облека вечна и славна.

Кој осиромашува заради Господа, - тој бива утешуван со Неговото вистинско богатство.

Во целиот твој живот признавај дека си грешник, за да бидеш секогаш оправдуван.

Другарувај со смирените, за да станеш и ти таков.

Труди се секогаш со сите да бидеш љубезен и со почитување.

  1. Бог дозволил заради твоја корист душата твоја да биде достапна до страстите; сметал дека не е корисно за тебе да бидеш над нив пред да се родиш за идниот живот. - А корисно е да бидеш достапен до страстите заради наранување на твојата совест, а да живееш во страста е и срамно и опасно.

Како што од чревоугодието се раѓа безредието и мешаницата на помислите, така и од многуте зборови и неразумните разговори се раѓаат неразумноста и оддалечување од својот ум.

Грижата за земните работи ја збунува душата, а збунетоста го лишува умот од неговата тишина.

Монахот, кој се посветил на трудови за придобивање на небесните богатства, секогаш треба да биде оддалечен од земните грижи, за да се вдлабочува во себеси и да не го бара она што може да го даде овој живот. А кога ќе се испразни од сето тоа, тогаш, ослободен од тоа, може и дење и ноќе да се поучува во законот на Господа.

  1. Телесните трудови, без чистотата на умот, се исто што и бесплодната утроба и исушените гради, затоа што не можат да се приближат кон знаењето за Бога. Тие го прават телото поистоштено, но не се грижат за искоренувањсто на страстите од умот, а затоа никаков плод не жнеат.

Како што не може ништо да ожнее оној што сее во трње, така и оној што им се предава на злопаметењето и алчноста за богатеење во ништо духовно не успева; тој офка на својата постела поради грижите за своите работи, кои го измачуваат.

  1. Ако душата се просветила од тоа што си спомнувала за Бога и од бдеењето и дење и ноќе, Господ внатре во неа ја огради со облак, кој ќе ѝ дава дење сенка, а ноќе светлина, која во темнината ќе ѝ cjae.
  2. Како што облаците ја покриваат светлината на месечината, така и испарувањата на пренаполнетиот стомак ја изгонуваат Божјата премудрост од душата.

Она што е пламенот во сувите дрва, тоа е и телото со полн стомак.

Како што едно запалено дрво, придружено кон друго, го зголемува пламенот, така и разновидната храна ја зголемува телесната похот.

Во сластољубивото тело не живее знаењето за Бога; кој го љуби своето тело, тој нема да ја прими Божјата благодат.

Како што во родилните болки доаѓа нов плод во овој живот, кој ја радува родилката, така и при измачувањето на телото со глад и со жед во душата се раѓа знаењето на Божјите тајни.

Како што таткото се грижи за своите деца, така и Господ Исус Христос се грижи за она тело, кое се измачува заради Него; Он секогаш е близок до Неговата уста.

  1. Оној е отшелник, кој со својата мисла се оддалечил од сѐ што е во овој свет.

Монах е оној што живее далеку од светот и што секогаш Му се моли на Бога - да ги добие идните блага.

Богатството на монахот е утехата, што ја наоѓа во плачот, а радоста му е од верата, која сјае во длабочината на неговиот ум.

Девственик е оној, кој не само што го запазил телото неосквернето од телесен грев, туку се срамува и од најмалото напомнување за него.

Ако го сакаш целомудрието, одгонувај ги срамните помисли со помош на читање и продолжителни молитви; тогаш ќе имаш оружје против природните побуди за тоа, а без ова е неможно да се види чистотата во душата.

197 . Ако си вистински милосрден, тогаш ако ти го ограбиле она што е твое, не жали по него, и не говори им на другите за својата загуба.

Нека загубата што ти е причинета биде проголтана од твојата милосрдност, како што јачината на виното се разблажува со многу вода.

Докажи ја твојата милосрдност со доброто што им го правиш на оние што те навредиле, како што постапил и блажениот пророк Елисеј со своите непријатели, кои имале намера да го одведат во плен [4. Цар. 6,13-23].

  1. Оној што е вистински целомудрен, откако ќе биде онеправдан, не се срди и не говори ништо во своја заштита, туку ги прима клеветите, како да се вистина и не се труди да ги увери луѓето дека е оклеветен, туку моли да му биде простено. Има и такви, кои доброволно примиле да ги сметаат за најдолни, иако не биле такви. Некои дозволувале да ги нарекуваат блудници и прељубници и дека се виновни за грев, што не го извршиле и со своите солзи сведочеле дека се грешници; со плач барале простување од она што ги клеветеле за беззаконие, што не го направиле, тогаш кога нивната душа била овенчана со секаква чистота и со непорочност. А други, за да не бидат прославувани поради возвишените правила, кои ги пазеле во својот таен живот, се правеле јуродиви, бивајќи осолени со божествената сол и непоколебливи во својата душевна тишина, бидејќи биле украсени со ангелско совршенство.
  2. Спасителот ги нарекол како многу живеалишта во домот на Својот Отец различните состојби на оние што се населуваат во задгробниот живот, односно различните дарби на нивниот ум; не поради различноста на местата, туку според степенот на дарбите ги нарекол нашиот Спасител Господ Исус Христос овие многу живеалишта. Како што со видливото сонце секој се насладува сообразно со чистотата и здравјето на своите очи, и како што од еден светилник во една и иста просторија светлината бива различна, иако светлината од него не се разделува на повеќе светлини, така и во идниот живот сите праведници ќе се настанат на едно место, но секој според мерката на своето духовно совршенство ќе биде различно осветлуван од духовното Сонце и спрема своето достоинство привлекува кон себеси различен степен на радост и веселба, како од еден воздух, од едно место, еден престол, од едно зрелиште и од еден образ. - И никој нема да ја гледа мерката на својот пријател, нема да го гледа како повисок или понизок, така што, согледувајќи ја поголемата благодат на својот пријател и своето лишување од неа, - да не биде тоа за него причина за жалост и тага. Таму секој, според дадената му благодат, ќе се весели внатрешно според степенот на своето духовно совршенство. Таму има само една глетка и една земја, таму има два степена - горен и долен, - а разликата е само во разновидноста на наградите.
  3. Кога ѓаволот ќе посака да го оскверни умот со блудни помисли и спомени, тогаш најнапред ја испитува нашата трпеливост со љубовта спрема суетата, а самиот почеток на оваа помисла не бива претставувана како страст. Така тој обично постапува со оние, кои го пазат својот ум и во кои не може брзо да вложи таква неприлична мисла. А кога ќе успее да го извлече човекот од неговата тврдина, кога ќе почне тој да води разговор со првата помисла и да се оддалечува од својата тврдина, тогаш се среќава со нешто, што му напомнува за блудот и успева да го сврти неговиот ум на лоши и срамни работи. Од почетокот умот се збркува од ненадејноста на овој напад, а потоа се мири со него, а понатаму - од мислите минува на дела. Но, ако умот отстапи и му се противстави на првиот напад од ваквите помисли, тогаш, со помошта на Бога, може да ја победи оваа страст.
  4. Подобро е да се бориме против страстите со добродетелите, отколку да им се противставуваме на некој друг начин, зашто страстите, кога нѐ напаѓаат, тие во нашиот ум ги отпечатуваат својот образ и своето подобие. Оваа борба добива голема власт над умот, бранувајќи ги силно помислите и приведувајќи ги во пометеност. А, ако постапиме според правилото што го посочивме, тогаш во нашиот ум нема да останат никакви траги од страстите пo нивното одгонување.
  5. Сѐ додека човекот не Го прими Утешителот, тој има потреба од Светото писмо и од други богоугодни списи, за да може спомнувањето на доброто да се напечати во неговите мисли и преку непрестајното читање да се обновува во него устремот кон доброто и да ја запазува душата од истенченоста на гревовните патишта, затоа што уште не ја придобил силата на Светиот Дух, која ја оддалечува заблудата и ги задржува помислите - корисни за душата. Кога силата на Светиот Дух ќе слегне во човековата душа и ќе почне да дејствува во неа, - тогаш место законот на Светото писмо, - во него ќе се вкоренат заповедите на Светиот Дух во неговото срце. Тогаш тој таинствено ќе учи од Светиот Дух и нема потреба помошни видливи средства, зашто додека срцето се учи од материјална природа, тогаш непосредно пo учењето - следи заблуда или заборавање, а кога учењето бива предавано од Светиот Дух, тогаш спомнувањето останува неповредено.
  6. Умот што при покајанието излегол неодамна од патиштата на страстите и кој за време на молитвата се обидува да се издигне над земјата, не ќе може да успее во тоа, туку, напротив, уште се влече на лицето на земјата, нема сили да лета. Но сепак, со помошта на читањето, подвизите, стравот - Божји и грижата за придобивање на добродетелите, тој успева да ги собира заедно своите помисли, зашто не е во состојба да знае нешто друго освен тоа. И ова за кратко време го запазува умот од осквернување, но потоа доаѓаат помисли и тие го вознемируваат и осквернуваат срцето, бидејќи човекот уште не го почувствувал во себеси спокојниот воздух на слободата, во кој само пo долго време, преку заборавањето за сѐ што е земно, го воведува својот ум, зашто придобил само телесни крила, односно добродетелите, кои биваат извршувани само надворешно, но уште не ги видел соѕерцателните добродетели и не се удостоил да ги почувствува, а тие се оние крила на умот, носен врз кои човекот се приближува кон небесното и се оддалечува од земното.
  7. Сѐ додека човекот Му служи на Бога со нешто сетивно, дотогаш сликите на сетивното се отпечатуваат во неговите помисли, а и она што е божествено, тој го замислува на телесен начин. А тогаш кога ќе придобие внатрешно чувствување, тогаш, соодветно на она што го чувствува, и неговиот ум одвреме - навреме ќе се издигнува над земните образи.
  8. Кога твојата душа се приближи да излезе од темнината, тогаш ќе ги имаш овие белези: твоето срце ќе гори и како оган ќе се распалува дење и ноќе. Затоа целиот свет ќе почнеш да го сметаш за светилиште и пепел; нема да ја сакаш дури ни храната, поради новите пламени помисли, кои се појавуваат непрестајно во твојата душа. Одеднаш ти се дава извор на солзи, како поток што тече без присилување и се соединува со секоја твоја работа: за време додека читаш, кога се молиш и кога размислуваш, кога јадеш и пиеш и за време на секоја твоја работа. И кога ќе видиш дека сето ова е во твојата душа, исполни се со силна надеж и со радост од сознанието дека си го препливал морето; биди внимателен во сите твои работи, исполнувај го твоето молитвено правило и сите твои подвизи, за благодатта Божја да се умножува во тебе дење и ноќе. И сѐ додека не го истребиш злото од себеси, уште не си го доодил твојот пат и не си навлегол на гората Божја. А, ако, по наоѓањето и добивањето на благодатта на солзите, тие пресекнат и твојата духовна топлина истине без да настанат некои други промени, без некоја телесна немоќ, тогаш тешко ти тебе! Што си загубил тогаш затоа што си паднал во сомневање, или во намалување на твоите подвизи или во мрзливост?! Но за тоа што следи по солзите, ќе напишеме понатаму.
  9. Ако немаш дела, тогаш не говори за добродетелите.

Пред Бога се поскапоцени жалостите за Бога од сите молитви и од сите жртви; најскапоцена е пред Него пријатно миризливата пот заради нив.

Секоја добродетел, која се извршува без телесен труд, сметај ја за предвремен и неодушевен плод на стомакот.

Приносите на праведниците се солзите на нивните очи; пријатна на Бога Му е нивната жртва на воздивнувањата нивни за време на бдеењата.

Ќе повикаат кон Господа праведниците и измачуваните од тежината на телото; кога се болни - молитвите свои ќе ги упатат кон Бога. На извикувањето од нивниот глас ќе им дојдат на помош светите ангелски чинови - за да ги охрабрат и утешат со надеж; зашто Божјите ангели по својата близина до светите мажи - земаат учество во нивните страдања и жалости.

  1. Виното го стоплува телото, а Божјите зборови - умот.

Оние што се разгорени со духовен жар биваат восхитувани со размислување за она во што се надеваат и мислата своја ја подготвуваат за идниот живот.

Опиениот од вино никакви пречки не гледа пред себеси, така и оние што се опиени со божествената надеж - не знаат ни за жалости, нити за што и да е од овој свет.

Блажени се оние кои ја препашале својата половина со простата и безгранична вера и ги поднесуваат трпеливо безбројните жалости и страдања заради Бога.

Оние што тргнале со надеж по нерамниот пат, не се враќаат назад и не отстапуваат од него, за да се впуштат во испитувања за него. Но кога ќе го препливаат морето, тогаш, гледајќи ги тешкотиите на изминатиот пат, Му принесуваат благодарност на Бога што ги избавил од сите тешкотии и опасности на опасниот пат, зашто тие тогаш и не биле свесни за сето тоа.

Надежта, пуштајќи се да плива, препливува со голема одлучност, не гржејќи се ни најмалку за телото и не размислувајќи ни најмалку за тоа дали ќе има или ќе нема успех во трудот што го започнала.

Кога сакаш да ставиш почеток на Божјото дело, пред сѐ, направи завет како човек, кој веќе не намерава да живее во овој свет, како оној што се приготвува да умре, како оној што се очајал во сегашниот живот и кој дошол до неговиот крај.

Кон секое добро дело пристапувај со храброст; не пристапувај со двоумење кон богоугодните работи и не колебај се во твојата надеж на Бога, така што трудот твој да не биде некорисен и дејноста твоја да не ти биде оптоварување.

  1. Делата на оние што живеат според Божјата волја се следниве:

Еден, цел ден ја удира својата глава на земја; тоа го прави место служење на Бога и место своето молитвено правило и часовите во текот на денот;

Друг, со постојани коленопреклони го соединува бројот на своите молитви;

Трет, со многу свои солзи ги заменува сите Божји служби и е задоволен со нив;

Четврт, настојува да навлегува во смислата на она што го чита и кон тоа додава свое извесно правило;

Петти, со глад ја измачува својата душа, така што не е во состојба да ги извршува Божјите служби;

Шести, останува во одушевено поучување во псалмите, непрестајно ја извршува својата служба;

Седми, времето свое го минува во читање и со тоа го стоплува своето срце;

Осми, се предава на ропство, барајќи ја божествената смисла на Светото писмо;

Деветти, вчудоневидувајќи се и избезумувајќи се на Божјите чуда, со кои се среќава во своите четива, се воздржува од обичното читање и се предава на молчење;

Десетти, откако го вкуси сето тоа и откако се насити, пак се враќа на некогашниот свој начин на живеење и се предава на мрзливост;

Единаестти, откако вкуси нешто малку од овие духовни убавини, се погордува и паѓа во заблуда;

Дванаесетти, попречен од тешка болест и немоќ, не може да го извршува своето молитвено правило;

Тринаесетти, совладан од некаква навика или од некаква желба, или од властољубие, или од суета, или од желба за богатење или страсна приврзаност кон нешто, почнува да собира земни работи;

Четиринаестти се препнувал и паѓал, но пак станувал и продолжил да се труди, сѐ додека да го најде скапоцениот бисер.

  1. Почетокот на сѐ што е добро пред Бога е намерата и решеноста да го правиме она што Му е угодно на Бога.

Потоа, по оддалечувањето од земните дела, следуваат: гладувањето, читањето, сеноќното и трезвено бдеење, - според мерката и силите на секого, - како и мноштвото поклони, кои се корисни да се прават дење, а често и ноќе.

Нека најмалиот број на поклони за тебе биде триесет, а најпосле направи поклон и на чесниот крст и со него заврши.

Ho има и такви, кои според мерката на своите сили го зголемуваат овој број на поклони. Некои само во една молитва се задржуваат три часа, имајќи трезвен ум по паѓањето ничкум на земја, без да се принудуваат и без да имаат расеани мисли. Значи, едни се молат често, но кратко, а други застануваат еднаш на молитва, но се молат долго.

  1. Нашиот противник ѓаволот има древен обичај на најразновидни начини да се бори против оние што почнале да се подвизуваат за спасението на својата душа. Употребувајќи против нив разни оружја и сообразувајќи се со нивните намери, го менува тој начинот на своето војување спрема секого од нив.

Првиот начин на непријателската борба. - Оние кои се мрзливи, кои имаат слаба волја и немоќни помисли, тој ги напаѓа од самиот почеток многу силно, ги става пред извонредно силни искушенија, така што уште со првиот подвиг да ги престраши, да им го претстави нивниот нов пат тежок; опасен и кој не е лесно да биде изминат, за тие да си речат: "Ако самиот почеток на овој пат е вака тежок и опасен, може ли некој да го изоди до самиот негов крај и да ги претрпи и издржи сите борби на него?"

И ѓаволот, со ваквите не се бори долго; тој брзо ги натерува да се разбегаат. Тоа е затоа што ја започнале својата борба со сомневање, што почнале неодлучно да се подвизуваат за Господа. А Бог ни заповеда овој подвиг да го започнуваме со готовност и да умреме за да Му угодиме, ветувајќи дека неуморниот и верен трудбеник чесно ќе го награди и прослави.

Ако човек се стреми кон Бога со силата на својата слободна волја, Бог му помага и му ја покажува Својата промисла за него. Тогаш ѓаволот не може да се приближи до него, не може да го искушува, ако човекот остане одлучен и ревносен, ѓаволот може да го искушува, само, ако Бог му дозволи.

  1. Вториот начин на непријателска борба. - Кога ѓаволот ќе ги види оние, кои храбро излегуваат на борба и на подвиг, без да се плашат и од самата смрт, вршејќи го делото Божјо со голема ревност, со ваквите тој не cе среќава веднаш, да навлегува во борба со нив при првиот нивни устрел, знаејќи дека ревносните борци не можат лесно да бидат победени.

Затоа, штом ги види такви, ѓаволот не се осмелува да се доближи до нив сѐ дотогаш, додека не види дека нивната ревност ослабнала и дека оружјето, што го имале го фрлиле настрана со тоа што не им останале верни на Божјите зборови и што престанале да размислуваат за нив, зашто токму тоа ги крепело и им помагало во борбата со него.

Штом почнат да се отклонуваат од своите први помисли и сами од себе почнат да измислуваат како можат да ги победат, па се истоштуваат себеси со ласкање на своите мудрувања, и сами почнат да ја копаат јамата за пропаста на својата душа со мрзливоста, која произлегува од расеаноста на помислите, од кои се зацарува студенина во мислите и во срцето, - дури тогаш тој ќе ги нападне свирепо и непоштедно.

Ѓаволот се задржува и не ги напаѓа сѐ дотогаш затоа што ги окружува некаква сила сите оние, кои се стремат кон Бога со пламена ревност, на Него се надеваат и во Него веруваат. Поради оваа причина Бог ја одбива од нив ѓаволската злоба и таа не може да се приближи до нив. Врагот се додржува, гледајќи Го Пазителот, Кој секогаш ги запазува. Зашто сѐ додека тие не ги отфрлат од себе причините: молитвата, трудовите на смиреноста, дотогаш Застапникот и Помошникот не се оддалечува од нив.

  1. Ти што појдуваш по Бога, за сето време на твојот подвиг, имај секогаш на ум каков бил твојот почеток и каква била твојата ревност кога си тргнал по тој пат. Спомнувај си и за тие пламени помисли кога си излегол првпат од твојот дом и си се наредил во војничките редови. Испитувај се секој ден, за да не олади топлината на твоето оружје; ревноста твоја да биде постојана, да биде таква каква што била во почетокот на твојот подвиг. Издигај го непрестајно твојот глас сред борбениот логор, охрабрувај ги борците од десната страна; посочувај кон непријателот и покажувај дека си внимателен и подготвен за борба. Истовремено повикувај Го и Бога за помошник и поткрепител; плачи пред Неговата добрина, пролевај солзи и труди се и не очајувај, - чекај сѐ додека Он не ти испрати помошник и поткрепител. И тогаш нема да бидеш победен.
  2. Третиот начин на непријателската борба. Ѓаволот кога ќе ја види силата, што човекот ја прима од Бога поради својата ревност и за повикувањето на Бога со вера, тогаш се грижи да најде некој начин за тоа како да го оддалечи од него ангелот што му помага; се труди да ги поттикне во него горделивите помисли: да почне да мисли дека сета негова сила зависи од него и од неговата волја и дека со својата сила се брани и се запазува од својот противник и убиец. Кој ќе поверува во ваквите демонски помисли, кои тој ги всејува во нашиот ум, од него се оддалечува Божјата помош и тој паѓа во демонските раце. А оној што не ги прифаќа овие и вакви внушувања, но силно си спомнува за својот Помошник и Поткрепител и не престанува окото на своето срце да го устремува кон небото, тој останува силен и непобеден. Но ѓаволот не мирува и се труди да пронајде нови начини како да го напаѓа.
  3. Четврти начин на непријателска борба. - Овој начин се состои во тоа што ѓаволот почнува да го измачува човекот со неговите природни потреби, особено со потребата да има жена и со неопходноста од животни потреби.

Потребата од жена. - Иако ѓаволот не може да го натера монахот да направи нешто на дело, затоа што тој е ограден со безмолвие и неговото живеалиште е далеку од поводите и причините за гревот, но сепак настојува умот на подвижниците да го види тоа во призрак и се труди да образува во нив, под маска на вистина, лажни мечтаења. При тоа, за да ги доведе до тоа да го посакаат она за што мечтаат, создава во нив скокоткања и ги поттикнува да се задржуваат на извесни срамни помисли, да се согласуваат со нив и да станат виновни за нив. Зашто знае непријателот, дека победата на подвижникот и неговата одбрана стануваат со неговата помисла само во еден кус миг, - тогаш кога помислата само ќе се мрдне од своето место, и тој тогаш од својата височина паѓа на земја; ја покажува согласноста на својата волја само во еден миг, - како и што се случило тоа со многумина при мечтателното замислување на женската убавина. Ако тие се приближиле кон светот, непријателот често прибегнувал кон тоа вистински да приведе кај нив жени. На ваков и на сличен начин непријателот одржувал победа над безгрижните и на оние што не внимавале на своето срце. Но други се покажувале посилни од овие искушенија и, потпомагани од Божјата благодат, го победувале непријателот и неговите мечтаења.

За животните потреби. - Честопати непријателот прави подвижниците да гледаат привидно злато, скапоцени венци и богати сокровишта, а понекогаш им го покажувал сето тоа на вистински начин со надеж, дека можеби ќе успее да спречи некого од нив во неговото напредување и да го фати во некоја од своите распнати мрежи. Сето ова Бог го дозволува за да се дознае дали тие навистина, при својата оддалеченост од овие работи, во своето отшелништво, при својата лишеност и немаштија, имаат вистинска љубов спрема Бога, па, откако се сретнат со овие работи, настојуваат, од љубов спрема Бога, - да ги презрат, да не дозволат да бидат измамени од нив, да не дозволат да бидат победени од нив, сметајќи ги за ништо во споредба со љубовта Божја. Вистинските подвижници не се предаваат; по ваквите искушенија и испитувања, тие се покажуваат очистени, како злато во вжештена печка, а мрзливите и слабите, и во случаите на малите тешкотии, биваат победувани и паѓаат, одрекувајќи се од својот подвиг.

  1. Штом некој ја сознае и почувствува својата немоќ, тој е должен веднаш да ја издигне својата душа од нејзината раслабеност и да се огради со внимателност. Но никој не може да ја почувствува својата немоќ, ако Бог не дозволи да биде нападнат барем од некое мало искушение - телесно или духовно, и ако не му биде помогнато да се избави од него. Зашто само тогаш ќе може да ја види бесплодноста на своите сопствени сили и усилби, ќе види дека неговата внимателност, неговата воздржливост и оградувањето на својата душа, во кои се надевал да ја најде својата безопасност, не му биле од никаква корист и дека неговото спасение дошло од друга страна - од Бога. Врз основа на овој свој личен опит, сознава дека тој самиот и сите негови сили - e ништо и дека може да се спаси само со Божја помош.

А оној што познал дека има потреба од Божјата помош, тој прави многу молитви. И колку повеќе ги умножува, толку повеќе се смирува неговото срце. Зашто секој што се моли и што проси - не може да не се смири. Светиот пророк Давид вели: "Срце понизно и смирено Ти, Боже, не отфрлуваш" [Псал. 50, 17].

Штом ќе се смири човекот, веднаш потоа го окружува Божјата милост. И тогаш срцето ја чувствува Божјата помош и наоѓа во себеси некаква сила што го поттикнува кон посилна вера во Бога. А кога човекот почувствува дека Бог вистински помага, неговото срце вистински се исполнува со силна вера.

Од ова тој ќе разбере, дека молитвата е прибежиште на оние што бараат помош, дека е таа извор на спасението, сокровиште на надежта, пристаниште што спасува од разбеснети бури, покров за време на искушенијата, штит што избавува во борба, изострена стрела против непријателите. Нему му бива откриено дека сето мноштво на духовни блага преку молитвата стануваат достапни. Оттогаш тој почнува да се насладува со молитвата на верата; тој тогаш не се моли веќе со мака и со замор, но со радост во своето срце; со радост голема тој непрестајно се моли, придружувајќи ја својата молитва со соодветни телесни движења-коленопоклонувања.

  1. Имајќи голема желба да ја добие Божјата помош, човекот се приближува кон Бога и непрестајно се моли. И колку ова негово приближување до Бога е посилно и поголемо, толку и Бог се приближува до него со Своите дарови и ја умножува Својата благодат заради неговото големо смирение.

Сепак, понекогаш милосрдниот и дарежливиот Бог го лишува од даровите на Својата благодат со цел - тоа да му послужи како поттик - уште повеќе да се приближува до Него, така што, свесен за оваа голема потреба од Бога, да биде постојано пред Него, Кој е секогаш готов да им дава на оние што Му служат сѐ што им служи за корист.

Некои прозби Бог ги исполнува брзо, односно оние, без кои никој не може да се спаси, а други наши прозби не брза веднаш да ги исполни. Во едни околности ги одгонува од нас демоните и ја уништува нивната сила, а во други - дозволува да паѓаме во искушенија, така што тоа да му служи како причина за приближување кон Бога и за да се научи на опитност од искушенијата, а имајќи ја пред своите очи увереноста за својата немоќ, - да се утврдува сѐ повеќе во своето смирение.

Кај оној праведник, кој не ја познал својата немоќ, неговите дела се наоѓаат како на острицата од мечот; тој не е далеку од гревовното паѓање и од крвожедннот лав на гордоста. Оној што не ја знае својата немоќ, нему му недостасува смирение, а на кого му недостасува смирение, тоа е знак дека не стигнал до совршенството, а кој не дошол до соврешенството, тој секогаш живее во страв, за тоа што градот негов не е утврден на железни столбови и на бронзени прагови. Без смирение не може да има совршено човечко дело и на ракописот од неговата слобода уште не е ставен печат на Духот, сѐ дотогаш тој сѐ уште е роб и делото негово не е слободно од страв.

  1. Затоа Господ им дава на Своите светии причини за смирение и за скрушеност на нивните срца, та тие што Го сакаат да ја засилуваат својата молитва - да се приближуваат кон Него преку своето смирение. А често ги заплашува со страстите на нивната природа и со нивните срамни и нечисти помисли, а не ретко и со прекори, навреди и удари од луѓето, а понекогаш и со телесни слабости и болести, а другпат - со сиромаштија и недостиг на нејнеопходните потреби за живот, како и со измачување од голем страв, со напуштање, со ѓаволски напади и со разни страшни настани. А сето тоа Бог го дозволува - само затоа да имаат причини за смирување и да не паднат во поспаност и мрзливост.
  2. Кога ќе ти се случи твојата душа да се исполни со темнина: како кога сончевите зраци, од облаци и магли, се скриваат за земјата, така и човековата душа за извесно време бива лишувана од духовна утеха. Тогаш светлината на благодатта се помрачува во душата поради облакот на страстите, што се во неа и што е намалена во нив силата на радоста и што е умот помрачен од некаква необична магла. Твојата мисла тогаш да не биде збркана, туку трпи и читај ги книгите на духовните учители. Принудувај се на молитва и чекај ја помошта од Бога. Таа ќе дојде набргу и ти ќе ја препознаеш. Зашто, како што лицето на земјата се открива со сончевите зраци од воздушната темнина што ја покрива, така и молитвата може да ги разгонува облаците на страстите од човековата душа и да ја озарува со светлината на духовната радост и утеха.
  3. Додека уште не си навлегол во областа на солзите, сѐ дотогаш твојот внатрешен човек му служи на светот, ти го живееш уште животот на светот, а Божјото дело уште го правиш со твојот надворешен човек, а твојот внатрешен човек е бесплоден; неговиот плод почнува со солзите.

Кога ќе дојдеш до солзите, тогаш знај дека твојот ум излегол од темницата на овој свет и ја ставил својата нога на патеката на новиот живот и почнал да ја чувствува миризбата на чудниот нов воздух. Солзите почнале да течат затоа што се приближило раѓањето на духовниот младенец. Заедничката мајка на сите, благодатта, таинствено посакува на светлината на идниот живот да создаде нов образ. Ho овие солзи не се тие што одвреме-навреме ги има кај безмолвниците; некогаш за време на соѕерцанијата, некогаш за време на читањето или за време на молитвата. Јас говорам за оние солзи што течат непрекинливо дење и ноќе. Очите на оној што дошол до ваква духовна состојба се слични на извор, кој извира во текот на две или три години, а потоа настанува кај него период кога помислите негови се смируваат.

А по смирувањето на помислите, доколку го дозволува тоа природата, тој влегува во оној спокој за што зборува и светиот апостол Павле, велејќи: "А ние, кои поверуваме, влегуваме во Неговиот покој " [Евр. 4,3].

А по ова успокојување умот почнува да соѕерцава тајни. Тогаш Светиот Дух почнува да му го открива она што е на небото; во него се вселува Бог и го воскренува во него плодот на Духот. Но чуј го и ова: кога влегуваш во областа на смирувањето, и ќе ти биде одземено мноштвото солзи и ќе ти дојдат умерени солзи, солзи по мерка, и во време кога е потребно.

  1. Има три состојби од духовно преуспевање на човекот. Тоа е состојбата на почетниците, состојбата на средните и состојбата нa совршените.

Оној што се наоѓа во првата состојба, иако неговите мисли се наклонети кон доброто, сепак нсговиот ум е уште во страстите.

Втората состојба е нешто средно меѓу страсноста и бестрасноста; тогаш во човекот подеднакво ги има и добрите и лошите помисли и не престанува од него да истечува и светлина и темнина.

Затоа, ако го прекрати за извесно време честото читање на Светото писмо и вообразовањето во умот на божествените умствени претстави, со внимателност спрема надворешното, од што се раѓа и внатрешното запазување, тогаш човекот почнува да се поведува по страстите.

A, ако својата топлина спрема духовното ја запазува според спомнатиот начин, преку читањето на Светото писмо, да ги запазува добрите помисли и да ги запазува да не се отклонат налево, запазувајќи ја со љубов својата душа и прилепувајќи се кон Бога со трпение во неуморна молитва, тогаш Бог конечно му ја отвора својата врата, особено поради неговото смирение, зашто на смирените им биваат откривани тајните Божји. Сето ова станува за време на третата состојба.

  1. Ha надежта во Бога ѝ претходат трудот за Бога и потта пролиена за време на овој труд.

Ако веруваш во Бога, добро правиш, но верата бара и дела, а надежта во Бога се пројавува во големите страдања за добродетелите.

Веруваш ли дека Бог, Кој промислува за Своите созданија, е сесилен? Твојата вера треба да ја придружуваат твоите добри дела; тогаш ќе те услиши Бог. Не настојувај да го задржиш ветерот во твојата дланка, односно твојата вера без дела.

Често некој, без да знае, оди по пат на кој има див ѕвер и убијци или некоја друга опасност. И, ете, Божјата промисла, го спасува од некоја од овие опасности, или со тоа што на некој начин го успори чекорењето на патникот додека не се оддалечи дивиот ѕвер или некоја од спомнатите опасности или не го оддалечи самиот патник поради некое среќавање.

Некогаш некоја опасна змија лежи невидлива на патот, но Бог, не сакајќи да го предаде човекот на таа опасност, змијата почнува да сʼска, се тргнува од своето место и почнува брзо да се движи пред патникот и да се оддалечува од него, кој ја согледува, го следи нејзиното движење, презема мерки за одбрана и се спасува.

Се случува често да падне ѕид, или куќа или камен, а таму да се наоѓа човек, и Бог човекољубиво му заповеда на Својот ангел да го задржи паѓањето додека тој човек не отиде оттаму или некој не го повика, на кога тој ќе се тргне од тоа место, веднаш да се случи спомнатото паѓање.

Сето ова и друго слично на ова е дело на општата Божја промисла; а праведникот е удостоен со посебна грижа на Божјата промисла.

На другите луѓе Бог им заповеда разумно да ги раководат своите работи, а при Божјата промисла да се ползуваат и со своето знаење; праведникот, пак, место знаење, придобил вера, која му помага од ништо да не се плаши, зашто "праведникот е смел како лав" [Изрек. 28,1].

И бидејќи постојаната грижа на праведникот Му е посветена на Бога, затоа и Бог за него вели: "ќе повика кон Мене и ќе го чујам; со него сум во неволја; ќе го избавам и ќе го прославам, ќе му дадам многу денови и ќе му го јавам спасението од Мене" [Псал. 90,15-16].

Оној што е мрзлив и немоќен во својата работа не може да има таква надеж. Но оној што во сѐ се наоѓа со Бога, кон Него се приближува со своите добри дела, устремувајќи го постојано својот поглед кон Божјата благодат, тој може да го рече за себеси она, што го рекол божествениот Давид: "Изнемоштев од викање; засипна грлото мое; попуштија очите мои, надевајќи се на мојот Бог" [Псал. 68,3].

  1. Кога ќе успееме да избегаме од светот, тогаш ништо не нѐ оддалечува од него, ништо не ги умртвува страстите во нас и не нѐ оживотворува толку многу за духовното, - како што го прави тоа плачот со смиреното и покајно размислување. Но, исто така, ништо толку не нѐ доближува до светот и не нѐ оддалечува толку многу од сокровиштето на Божјата премудрост и познавањето на Божјите тајни како што го прават тоа несериозноста, смеата и засмејувањето на другите, слободното однесување спрема другите луѓе и расеаноста на нашите мисли. - И ова е дело на бесот на блудот.

Со љубов те молам да се пазиш од злобата на непријателот, за со својата лудост да не се посрами во твојата душа љубовта спрема Христа, Кој заради тебе вкусил жолчка на крсното дрво, и твојот непријател, место твојата слатка смелост пред Бога, за време на твоите стоења пред Бога и твоите прозбени молења не почне да ја исполнува твојата душа со многу грешни мечтаења, а во време на твојот сон да те заробува со срамни вообразби, чија смрдеа ангелите не можат да ја поднесуваат.

Принудувај се да се угледаш на Христовото смирение, за да се разгори во тебе огнот, кој го ставил Он во тебе, со кој се искорнуваат сите движења на светот, кои го убиваат новиот човек и биваат осквернувани светилиштата на светиот и сесилниот Господ. Се осмелувам, заедно со светиот апостол Павле, да речам, дека ние сме "храм Божји" [1. Кор. 3,16]. 3aтoa, како што е чист Самиот Бог, така да го очистиме и Неговиот храм, за да посака Он да се всели во Него. И како што е Самиот Он свет, така да го осветлиме и овој Негов храм; да го украсиме со секакви добри дела, да го исполниме со пријатната миризба на спокојот, што доаѓа од Неговата волја со нашата чиста и срдечна молитва. Тогаш облакот на Неговата слава ќе ја осени нашата душа и светлината на Неговата величественост ќе засјае во нашето срце.

  1. Човекот што се грижи многу и за многу работи не може да биде спокоен и безмолвен, затоа што мноштвото на неговите работи ги одгонуваат неговиот мир и неговото безмолвие, дури и ако не би го сакал тоа.

Монахот треба да стои пред лицето на Бога и неговите очи секогаш да бидат издигнати кон Него, ако сака вистински да го запази својот ум, да ги отстранува туѓите движења, кои се прикрадуваат во него, за да може во тишината на своите помисли да прави разлика меѓу сѐ што влегува и што излегува од него.

Без ослободувањето од непотребните грижи не ја барај Божјата светлина во твојата душа; ниту ги барај тишината и безмолвието, ако не се скротени твоите чувства. Без непрестојна молитва не можеш да Му се приближиш на Бога. Ако по твојот молитвен труд додадеш кон твојот ум и најмали грижи, тоа ќе ги расее твоите мисли.

Солзите, удирањето в гради за време на твојата молитва и пламената ревност за продолжување на молитвата, ја разбудува во срцето топлината на сладоста од солзите. Тогаш срцето во восхит и пофалби се издигнува кон Бога, воскликнувајќи: "Душата моја жеднува за силниот и живиот Бог: кога ќе дојдам и ќе се јавам пред лицето Божјо?" [Псал. 41,2]. - Оној што пиел од ова духовно вино и потоа се лишил од него, само тој знае во каква жална состојба е оставен и што му било одземено поради неговата раслабеност.

  1. Колку се штетни среќавањата со луѓето и разговорите со нив за оние што живеат во безмолвие!. - Како што силниот град што одеднаш ќе падне на овошни градини и потполно ќе ги уништи нивните плодови, така и среќавањата со луѓето, макар и кратковремени, ги уништуваат цветовите на нивните добродетели, кои само што расцутеле и раскошно го украсиле дрвото на нашата душа, засадено покрај изворските води на покајанието [сп. Псал. 1,3].

Како што силната слана, која кога ќе го покрие штотуку никнатото и зазеленото жито, го изгорува и потполно го уништува, така и видувањето со луѓето го изгорува коренот на умот, кој штотуку почнал да го покажува стебленцето на добродетелите.

Како што благородниот и чесен човек, кога ќе се опие го заборава своето благородство и станува предмет на подбивање на туѓите помисли, кои произлегуваат од виното, така и целомудрието на душата се разбеснува од среќавањето со луѓето и од разговорот со нив. Оној што ја заборава својата претпазливост, во неговите мисли се губи намерата на неговата волја и се искорнува за добриот начин на живеење.

  1. Човеку, не мисли дека во целиот монашки живот има нешто поважно од ноќното бдеење. Преку него, ако кај подвижникот нема расејување со неговите телесни дела и грижа за она што е преодно, неговиот ум за кусо време се издигнува кон висините, како на крила и се извишува до насладување со Бога. Ако монахот разумно престојува во бдеење на својот ум, тој ќе стане како бестелесен. Неможно е оние, кои во текот на целиот свој живот се зафатени со овој подвиг, да бидат оставени од Бога без големи дарби, како награди за нивната трезвеност, бодрост на срцето и грижливата устременост на нивните помисли кон Него. Душата, која се труди да престојува во бдеење, ќе има херувимски очи, за да може непрестајно да го издигнува својот поглед кон небесната глетка.
  2. Оној што го избрал овој труд треба да се пази од немирт на среќавањата со други луѓе и од грижата за земни работи; инаку трудот на воздржување од спиење ќе го поднесува, но никаков плод од него нема да добие, зашто во таквиот случај умот не може да учествува, како што треба, во пеењето на псалмите и во молитвата. Но кога некој, место со земни грижи, во текот на денот се занимава со читање на Светото писмо, кое го закрепнува умот, тоа служи како оросување на молитвата и му помага на бдеењето, кое е тесно поврзано со молитвата. Тогаш во ова читање наоѓа водач на вистинскиот пат, го наоѓа она, во што е семето на сѐ што го храни молитвеното соѕерцание, што ги задржува мислите и не им дава да се расејуваат, и непрестајно сее во неговата душа спомнување за Бога.
  3. Постојаното безмолвие заедно со читањето, умереното јадење и бдеењето брзо ја поттикнуваат мислата да се издигнува, ако нема некоја причина за нарушување на безмолвието. Мислите што настануваат кај оние што живеат безмолвно, сами по себе, без некакви намерни усилби, прават очите негови да пролеваат солзи, кои со својата изобилност течат по образите и стануваат слични со купелот за крштевање.
  4. Додека некој не ги намрази причините за гревот, со правда и од срце, тој не може да се ослободи од насладата, која произлегува од дејството на гревот. Тоа е најтешката борба, - борбата со насладата од грешењето, - која не отстапува лесно од човекот. Во неа се искушува неговата слобода во единството со неговата исклучителна љубов спрема добродетелта.

Во оваа борба со силата на гревот, за време на која непријателот обично ја напаѓа душата на целомудрените со збрканост, ги принудува да го испитаат она што никогаш не го примале во себеси. Тоа е време на невиден подвиг, кој бива извонредно тежок, кога борбата добива голема сила од придобиената навика кај оние, кои сами и доброволно им се предавале на своите сопствени лоши помисли.

  1. Пазете се од незафатеност со никаква работа, зашто во тоа се скрива сигурната смрт; без ова не е можно да им се падне во рацете на оние што се трудат да ја заробат. Во оној ден Бог нема да нѐ суди за неиспеаните псалми, ниту за молитвите, што сме ги изоставиле, туку поради тоа што преку тоа опуштање им се дава на бесовите да влезат во нас. А кога тие, откако најдат за себеси место во нас, влезат во нас и ги затворат вратите на нашите очи, тогаш нѐ исполнуваат со тоа, за што ќе бидеме подложени на Божја осуда и најстрашна казна.

Извршувањето на ова молитвено правило, на пеење псалми и читање молитви, во нашата ќелија е востановено од нашите мудри оци, според духот на откровението, за запазување на нашиот живот, а немудрите го пропуштаат и изоставуваат, сметајќи го за неважно и малку важно. Но, бидејќи овие последните, не ја земаат во предвид штетата што произлегува од ова, почетокот и средината на нивниот пат е безумна слобода, која е мајка на страстите.

  1. Ние не можеме да направиме ништо за да нема во нас причини за страстите. Затоа и биваме искушувани и без да сакаме. Ние не сакаме да грешиме, но причините што нѐ водат кон гревовите ги примаме со задоволство. И тогаш овие последните стануваат причина за дејството на страстите. Кој ги сака поводите за страстите, тој станува свесно роб на страстите.

Кој ги мрази своите гревови, тој ќе престане да греши. И кој ги исповеда, тој добива простување. Човекот не може да ја остави својата гревовна навика, ако претходно не стане непријател на гревот, а и не може да се добие простување на гревовите, пред да ги исповедаме.

  1. Сѐ додека човекот го носи во себеси отровот на опивањето со своите сопствени гревови, тој смета дека сѐ што прави е добро и прилично. И со ова тој се оддалечува од својата природа, без разлика дали се опива со вино или со своите похоти, зашто и едното и другото го оддалечуваат од состојбата, во која треба да биде - и со едното и со другото подеднакво се распалува телото. Иако се средствата различни, но резултатите се исти.
  2. Ако живееш сам во твојата ќелија и уште не си придобил сили за вистинското соѕерцание, тогаш занимавај се со читање на тропари и катизми, а истовремено мисли за смртта и имај надеж за идниот живот.

Сето тоа го собира умот заедно и не му дава да талка додека не дојде вистинското соѕерцание, зашто силата на духот е помоќна од страстите.

Во надежта за идниот живот занимавај се со спомнувањето за Бога, труди се добро да ја разбираш смислата на тропарите, а пази се од сѐ што е надворешно, што поттикнува во тебе желби, а истовремено биди внимателен спрема сѐ, и спрема најмалите работи што се случуваат со тебе во твојата ќелија.

Испитувај ги твоите помисли и моли се - во сѐ што правиш да имаш отворени очи; од ова ќе почне да се источува за тебе радоста. И тогаш ќе наидеш на извесни жалости, кои се послатки и од мед.

  1. Никој не може да ги победи страстите со ништо, освен со видливи и вистински добродетели; а и талкањето на умот никој не може да го спречи со ништо, освен со изучувањето на духовното знаење.

Нашиот ум е лесен и, ако не е врзан со размислување, не ги прекратува талкањата. А без усовршување во спомнатите добродстели неможно е да се придобие ова запазување; ако не ги победиме нашите непријатели, не можеме да имаме мир.

Страстите служат како прегради за скриените добродетели на душата; и ако тие не бидат најнапред победени со јавни добродетели, тогаш нема да бидат видени ни внатрешните добродетели.

  1. Љубовта спрема Бога по својата природа е топла, и кога ќе го нападне некого прекумерно, ја прави душата восхитена. Кај оние што ја почувствувале оваа љубов се забележува необична промена: неговото лице станува огнено и радосно, телото негово се стоплува, стравот и срамот отстапуваат од него; страшната смрт ја смета за радост; соѕерцанието на неговиот ум не дозволува никакво прекинување на помислата за небесното; тој не ги чувствува усетите што ги прават видливите предмети, бидејќи неговиот ум е издигнат и високо лета во соѕерцанијата и мислата негова како секогаш да разговара со некого.

Со ова духовно пиење некогаш се опивале светите апостоли и мачениците. И, едните го заобиколиле светот, трудејќи се и претрпувајќи навреди, а другите претрпеле ужасни страдања и не очајувале, туку сѐ храбро претрпеле. Други скитале во пустини, шуми и пештери и во тешки околности живееле среќни и задоволни; ги сметале за безумни, а тие биле помудри и од најмудрите.

  1. Подвижништвото е мајка на светоста; од него произлегува првото знаење и чувство на Христовите тајни, она што се нарекува прв степен на духовното познавање.

Осквернетата душа не влегува во чистото царство и не се присоединува со духовите на светиите.

Убавината на твоето човекољубие украси ја со солзи, пост и со осамено безмолвие.

Малата жалост заради Бога подобра е од големо дело, кое се прави без жалост. Она што се прави без труд, односно правдата на луѓето во светот, кои прават милостиња со надворешното, - не придобиваат ништо за себеси. Но ти подвизувај се самиот во себеси, страдај заедно со Христа, за да се удостоиш од Неговата слава. Умот нема да се прослави заедно со Христа, ако телото не страда со Христа.

  1. Има два начина за издигнување на крстот: едниот е - распнување на телото, а другиот - издигнување во соѕерцанието. Првиот начин е последица на ослободувањето од страстите, а вториот е последица на дејственоста на делата на духот.

Умот не се покорува, ако нему не му се покори телото. Царство на умот е распнување на телото; и умот не Му се покорува на Бога, ако слободата не му е покорна на разумот. Кој Му се покорува на Бога, тој е близок до тоа - нему да му се покорува сѐ.

  1. Основа на сѐ што е добро е враќањето на душата од непријателското ропство; тоа е патот што води кон светлината и кон животот. Сето тоа се содржи во следниве две работи: да се усредсредуваме и секогаш да постиме, односно премудро и благоразумно да си го поставиме следново правило: да го воздржуваме нашиот стомак, постојано да живееме на едно место и постојано да бидеме зафатени со богомислие.

Оттука произлегуваат: покорноста на чувствата, трезвеноста на умот, смирувањето на жестоките страсти, кои беснеат во телото, светлите движења на мислите, ревноста во делата на добродетелите, солзите и спомнувањето за смртта, чистотата на телото и на душата, оддалечувањето од секакви мечтаења, кои ја искушаваат мислата. Накусо речено, оттука настанува слободата на вистинскиот човек, духовната радост и воскресението со Христа во царството.

Оној што нема да се потруди во овие две работи, треба да знае дека не само ќе си нанесе штета во сѐ, што е кажано за ова, туку дека ќе ја растресе и самата основа на сите добродетели и ќе дојде до овие два спротивни порока: до телесно талкање и бескрајно угодување на стомакот. Овие начела се спротивни на она што го кажавме и тие и им прават место во душата на сите страсти.

  1. Непријателот, знаејќи го времето на нашите природни потреби, кои ја поттикнуваат природата да ги задоволува, знаејќи дека од талкањето на очите и задоволувањето на телото умот станува расеан, се труди токму во тоа време да нѐ поттикнува да ги зголемуваме нашите природни потреби и да сее во нас слики и лукави помисли, така што страстите во една засилена борба да ја победат природата и човекот да потоне во своите гревови. Затоа, како што непријателот води сметка за тоа време, така сме должни и ние токму во тоа време да се трудиме да бидеме мудри и да не си дозволуваме непромислено да им ја исполнуваме волјата на демонските помисли, да не ѝ даваме ни алчноста да нѐ победува; особено треба да настојуваме да не го оставаме местото на нашето безмолвие и да не талкаме таму-ваму, зашто тоа ќе ни стане удобно, и преку тоа, со време ќе ни се наметне предлогот - сосема да ја напуштиме пустината.
  2. Непријателот дење и ноќе стои пред нашите очи; тој забележува, чека и демне - низ кој отвор на нашите усети и чувства да влезе во нас. И кога ќе си дозволиме извесна немарност во нешто, тогаш тој истиот, лукавиот и бесрамниот ги пушта своите стрели против нас.

Понекогаш самата наша природа ги посакува покојот, слободата, смеата, летање на мислите, мрзливоста и станува извор на страстите и морска шир на бранувањата, а понекогаш самиот демон ѝ го внушува сето ова на душата.

Пази се да си правиш отстапки во мали работи, за да не дојдеш до правење на поголеми и најголеми отстапки, а преку нив да дојдеш и до големи паѓања. И малата непретпазливост, како што рекол некој, води кон големи опасности. Мудрост е - да бидеме трезвени и внимателни и во малите и во големите работи.

  1. Не очајувај кога се работи за она, од што зависи твојот вечен блажен живот; не биди мрзлив за тоа и да умреш. Малодушноста е признак на очајанието, а немарноста - мајка на едното и на другото.

Страшливиот човек со својот страв покажува, дека страда од две болести: од љубовта спрема животот и од маловерноста.

Љубовта спрема животот е знак на немање вера, а оној што е готов да го занемарува и жртвува својот живот - тој докажува дека верува во Бога и дека го очекува идниот живот.

Храброста на срцето и занемарувањето и потценување на животните опасности бива поради овие две причини: или од голема вера во Бога или од нечувствителност. По нечувствителноста и жестокоста на срцето следи гордоста, а по верата - смирението на срцето.

  1. Човекот не може да придобие надеж во Бога, ако пред тоа, според своите сили, не ја исполни Божјата волја. Зашто надежта на Бога и храброста на срцето се раѓаат од сведоштвото на совеста, и само според вистинското сведоштво на нашиот ум, - можеме да имаме надеж на Бога.

Сведоштвото, пак, на умот се состои во тоа - човекот да не биде ни најмалку осудуван од својата совест - да не го занемарил она што бил должен, според своите сили, да го изврши. Ако не нѐ осудува нашето срце, како што вели светиот апостол и евангелист Јован: "Тогаш ние имаме слобода пред Бога" [1. Јов. 3,21]. Според тоа, храброста е последица на преуспевањето во добродетелите и на добрата совест.

  1. Непрестајното молчење и запазувањето на безмолвието кај човекот биваат поради овие две причини: или заради слава пред луѓето, или поради силна ревност спрема добродетелта или, пак, заради тоа што има некаков божествен разговор и неговиот ум е повлечен кон него.

Добродетелта не е откривање на многу и различни добри дела, кои ги извршуваме телесно, туку самото срце - мудро во надежта, зашто правилната цел го приврзува кон Бога.

Умот и без телесни дела може да прави добро; а телото без мудроста на срцето, ако и прави нешто, не може да има никаква полза од тоа.

Впрочем, Божјиот човек, кога има можност да напрви некое добро дело, не може да не го направи, за да ја докаже својата љубов спрема Бога - со трудот на своето дело.

  1. Во борбата со нападите на телесната похот знај дека е за тебе силно оружје - оддалечувањето од лицето на жената, зашто нашиот непријател не може да го направи во нас она, што е во состојба да го направи природата со својата сила. Не заборавај, дека природата го знае она што е всеано во неа од Бога заради раѓање на деца и кај оние што се оддале на подвижништво. Оддалечувањето, пак, од предметот на желбите ја оддалечува похотта во телесните членови, ја заборава оваа желба и ја победува.

Предметите, кога не ги гледаме, предизвикуваат лесно и едвај забележливо движење, а кога ги гледаме, тие предизвикуваат со својата блискост во нас страсти, ги хранат, како што маслото го храни горењето на светилникот, и страста, која е веќе умртвена и изгасната - одново ја распламенува.

Природното движење, без додавање на нешто отстрана, не може да ја разбранува чистотата на нашата слободна волја и да го загрози целомудрието; затоа што Бог не ѝ дал на природата сили да може да ги победува добрите сакања на слободната волја, кога се тие устремени кон Него.

Ако понекогаш биваме повлекувани со земното и се предаваме на јадење и пиење повеќе отколку што ни е потребно, или се доближуваме со жени, ги гледаме и разговараме со нив, од што се разгорува и брзо се шири огнот на телесната похот, тогаш кроткото телесно движење се изменува и станува свирепо и нескротливо, - токму поради овие додатоци на нашата природа - со поттикнување на нашата слободна волја.

Сѐ што создал Господ, сѐ е создадено прекрасно и соодветно. И сѐ додека правилно ја запазуваме мерката - соодветна на природата, движењата на природата не можат да нѐ примораат да се уклониме од патот; во телото се јавуваат стројни движења, кои само ни даваат да знаеме, дека во нас има природна страст, но која сепак не прави во нас силни скокоткања и бранувања, кои можат да го загрозат целомудрието.

  1. Понекогаш има извесни похотни раздвижувања во членовите на нашето тело; кои се со Божјо допуштање за наша поука. За оваа борба знаеме, дека кога долго време биваме внимателни спрема себеси и кога добро се трудиме дури и почнеме да сметаме оти добро напредуваме, Бог допушта на нас вакви напади, за да се учиме на смирение.

А некои други борби произлегуваат од нашата мрзливост и од прекумерната грижа за нашето тело, кога се оддалечуваме од сѐ што е непријатно и тешко во нашиот живот - особено кога го прекинеме постојаното останување во нашата ќелија и почнеме почесто да излегуваме и кога сами си ја олеснуваме тешкотијата на телесниот труд. Непријатностите, и тешкотиите на животот ја умртвуваат сладострасноста, а леснотијата, задоволувањето и спокојот на телото ги разврзуваат, ги хранат и одново ги враќаат страстите.

Бог и ангелите се радуваат кога сме во маки, а ѓаволот се радува кога сме спокојни. Маките и тешкотиите ни помагаат да ги извршуваме Божјите заповеди, а спокојот ни оневозможува да го правиме она што Му е угодно на Бога.

Кога е телото на мака, помислите не можат да се предаваат на расеаност и талкање. Кога со радост ги поднесуваме нашите трудови и тешкотии, тогаш лесно можеме да ги зауздуваме нашите лоши помисли, зашто преку трудовите тие ослабуваат.

Кога човек, спомнувајќи си за своите гревови, се накажува, тогаш Бог со љубов се грижи за него. Бог се радува кога за нашите гревови се самонакажуваме, што е знак на нашето покајание. И колку повеќе ја принудуваме својата душа, толку поголема е љубовта Божја спрема нас.

Секоја радост, која не е причина на некоја добродетел, кај оној што ја придобил набргу поттикнува похотливи движења.

  1. Сите добродетели настануваат една по друга, така што патот на добродетелите не е тежок и тешко преоден; тоа е така за да можеме да преуспеваме во нив по ред како што произлегуваат тие и во тоа да наоѓаме извесно олеснување, а на тој начин самите тешкотии, што ги имаме заради добродетелите, да ни биваат драги, како нешто добро.

Така, на пример, никој не може да ја придобие добродетелта на немање желба за богатеење, ако претходно не се приготви со радост да ги поднесува искушенијата.

И никој не може да ги поднесува искушенијата, освен оној што се уверил дека за маките и жалостите, за учеството во нив за што се приготвил, може да добие нешто што е многу повозвишено од телесниот покој.

Оној што се лишил од земните блага, а не ги скротил сетивата на видот и слухот, тој си приготвил многу жалост, и многу ќе претрпи зло и ќе страда. Зашто, ако мисловните претстави сами, без самите предмети, причинуваат во човекот чувство на болка, што ќе речеме за ова, кога е до нас близу и самиот предмет? - Во овој случај, од усетот што го предизвикува самиот предмет, човекот го претрпува истото што пред тоа го претрпувал од извршувањето на делото, зашто спомнувањето за навиката не излегува од неговата мисла.

Колку е прекрасно во овој однос отшелништвото! Во него остануваат искушувачи само помислите, но тоа дејствува многу силно и во скротувањето на помислите.

  1. Не труди се да побараш совети од човек, кој не живее на еднаков начин со тебе, макар тој бил и многу мудар. Доверувај му ги твоите мисли подобро на неучен човек, но кој од опит ги знае работите, отколку филозоф, кој размислува врз основа на своите испитувања, без да го испитал вистинскиот живот на дело.

Да се добие искуство значи - без човек да пријде кон некакви работи и да ги набљудува, без да примил во себеси знаење за нив, но кој, по долго работење со нив, од опит ја почувствувал користа и штетата од нив.

Честопати некоја работа надворешено се чини штетна, но внатре во себеси таа cе покажува полна со корист. И обратно, често некоја работа се чини корисна, но внатре е полна со штета.

Затоа користи таков соговорник, кој испитал самиот сѐ, кој умее трпеливо да размислува, кој сака да размисли и за твојата работа, и кој може точно да ти укаже на тоа што е корисно за тебе.

Кога на твојот пат наоѓаш непроменлив мир плаши се, зашто се наоѓаш далеку од вистинската патека, која е изгазена од изморените стапала на светиите.

  1. Додека си уште на патот кон градот на небесното царство, белег за тоа дека се приближуваш до Божјиот град нека ти биде следново: тебе те среќаваат силни искушенија; - и што повеќе се приближуваш до него и што повеќе напредуваш во духовниот живот искушенијата се повеќе се умножуваат.

Затоа, штом на овој свет пат почувствуваш во својата душа најголеми и најсилни искушенија, знај дека тогаш твојата душа навистина таинствено навлегла во нов и повисок степен и дека благодатта нејзина е преумножена во новата состојба, во која е поставена, зашто е својствено на величината на благодатта - да ја воведува душата во соодветни големи искушенија.

Ако е душата немоќна и нема во себе доволно сили за поднесување на големи искушенија, и затоа Му се моли на Бога, да не навлегува во нив, Бог ја послушува, тогаш треба да знаеш дека во каква мерка душата нема доволно сили за истрпување на големите искушенија, во иста толкава мерка таа ги нема тие сили и за истрпување и на малите искушенија; доколку им биде забранет пристапот на големите искушенија до неа, нејзе ќе ѝ бидат забранети и ускратени големите дарби. Затоа што Бог не дава голема дарба без големо искушение; соодветно со искушенијата Бог ги одредува и дарбите, според Неговата премудрост, која Неговите созданија не можат да ја сфатат.

  1. Искушенијата при навлегувањето во добриот живот и при неговото издигнување се разликуваат од искушенијата, кои Бог ги допушта заради вразумување на гордите срца.

Искушенијата што ги има душата од духовната палка заради нејзино преуспевање и растење, со кои таа бива поучувана, испитувана и воведувана во подвиг, се следниве: мрзливоста, тежината на телото, раслабеноста на членовите, очајанието, побрканоста на мислите, сомневањето за истоштеноста на телото, привременото губење на надежта, помрачувањето на помислите, недостатокот од човечка помош, недостатокот на она што е потребно за телото и друго слично на ова.

Од овие искушенија во душата се јавува чувство на осамотеност и незаштитеност, помраченост на срцето и смиреност. Промислителот ги дозволува искушенијата соодветно со силите и потребите на оние што ги примаат. Во нив се пројавуваат и утехата и поразот, светлината и темнината, борбите и помошта, накусо речено тешкотиите и леснотиите. Ова служи како знак за тоа дека човекот успева со Божја помош.

  1. Искушенијата, кои ги снаоѓаат луѓето по Божјо попуштање, кои се превознесуваат пред Божјата добрина и кои во својата гордост Го навредуваат Бога, се следниве: одземање на силата на мудроста, која ја имаат луѓето, блудната помисла, која не дава спокој и која Бог ја допушта на нив за да ги смири во нивната гордост, брзото раздразнување, желбата да биде сѐ според нивната волја, расправањето со зборови, правењето забелешки, срце кое омаловажува сѐ, потполната заблуда на умот, хулата на Божјото име, безумните и достојни за потсмев мисли, омаловажувањето на луѓето, неценењето на нивната чест, нанесувањето на срам и подбивање од бесовите и, на крајот, желбата да се близу до светот и да општат со него, непрестајно да говорат и да изговараат неразумни зборови, секогаш да шират новости, па дури и лажни пророштва, како и да ветуваат повеќе отколку што можат да направат. И ова се духовни искушенија.

Во бројот на телесните искушенија спаѓаат: болникави, многусложни, продолжителни и тешко излечиви слабости, постојани среќавања со лоши и безбожни луѓе, паѓање во раце на подбивачи, ненадејни препнувања и опасни паѓања како и разорни случаи за нив и за нивните блиски.

Сето ова што го изложивме овде припаѓа во бројот на искушенијата поради гордост. Почетокот на овие се пројавува во човекот кога тој ќе почне во своите сопствени очи да се смета мудар. Сите овие тешкотии ги минува сообразно со усвојувањето на ваквите горди помисли. Колку имаш повеќе вакви искушенија, тоа покажува колку гордоста проникнала длабоко во тебе.

  1. Има и еден друг вид искушенија. Тоа се искушенијата поради малодушност и недостиг на трпеливост. Секоја тешка положба и секоја жалост, ако немаме трпеливост, водат кон двојно измачување, бидејќи трпеливоста во човекот ги одбива страдањата, а малодушноста е мајка на измачувањето. Трпеливоста е мајка на утехата и сила која му дава широчина на срцето. Тешко може да најде човек ваква сила во своите страдања, без Божјата дарбина, која се придобива со постојана молитва и проливање на солзи.

Кога на Бога Му е угодно да го стави човекот во големи страдања, тогаш тој допушта човекот да падне во рацете на малодушноста. И тоа ја раѓа силата на очајанието, кое ја победува неговата сила. Тој тогаш чувствува дека неговата душа бива задушувана; ова е вкусување на пеколот, зашто од него потекнуваат илјада искушенија: збрканост, раздразнетост, хула, жалење на својата сопствена судба, лоши мисли, преселување од една земја во друга и друго слично на ова.

Причина за сето ова е твојата мрзливост. Ти самиот не си се погрижил да се излекуваш од ова. Лекарството од сето ова е смиреното срце.

Без него никој не може да ја урне преградата на овие зла. Сообразно со смиреноста се дава трпеливоста во страданијата; сообразно со трпеливоста се олеснува тежината на жалоста и се дава утеха; сообразно со утехата се зголемува љубовта спрема Бога; а сообразно со љубовта, се зголемува радоста во Светиот Дух. Бог не ги одзема искушенијата од своите слуги, туку им дава трпеливост во искушенијата, заради нивната вера и преданоста на Божјата волја.

  1. Телесното живеење според Божјата волја го сочинуваат телесните дела, - телесните подвизи за очистување на телото од страстите, во делата на добродетелите.

Умното живеење е дело на срцето, кое постојано продолжува да мисли за Страшниот суд, како и непрестајната молитва на срцето, мислата за Божјата промисла и грижа, како поодделна, така и општа, која е очигледна во целиот свет, и запазувањето од тајните страсти, така што во нас да не остане ништо страсно скриено во нашата душа.

  1. На луѓето им е дадена особена благодат при крштевањето за покајание; покајаннето е второ раѓање од Бога.

Покајанието е врата на милоста; низ оваа врата се влегува во Божјата милост и освен низ овој влез - од никаде милост не можеш да добиеш.

Покајанието е втората благодат; таа се раѓа од верата и од стравот. Стравот е татковска палка, која управува со нас додека не дојдеме до духовниот рај на добрините; потоа помислата се оддалечува од нас.

Рајот е Божја љубов, во која се насладуваме со сите блаженства. Дрвото на животот е Божјата љубов од која отпаднал Адам; оттогаш него не го сретнала веќе никаква радост, работел и се трудел на трнливата земја.

Лишените од Божјата љубов, ако одат по Божјата правина, го јадат истиот леб на потта во делата свои, што Бог му заповедал на паднатиот Адам да го јаде.

Оној што живее во љубовта во живеењето свое принесува плодови од Бога и уште во овој свет ја има пријатната миризба на воздухот од воскресението. Љубовта е царство; за неа Господ таинствено им ветил на апостолите, дека ќе ја вкусат во Неговото царство, велејќи: "Да јадете и да пиете на трпезата Моја и во царството Мое" [Лука 22,30]. Што друго можат да значат овие зборови, ако не љубов? Еве, ова е виното, кое го весели срцето на човекот! [сп. Псап. 103,15]. Блажен е оној што ќе пие од ова вино!

  1. Како што е неможно да се преплива големото море без кораб, така никој не може без стравот Божји да дојде до љубовта.

Смрдливото море кое е меѓу нас и духовниот рај, можеме да го препловиме само во коработ на покајанието, во кој се наоѓаат веслачите на стравот. Но, ако веслачите на стравот Божји не управуваат со коработ на покајанието, на кој по морето на овој свет преминуваме кон Бога, ќе се удавиме во ова смрдливо море.

Покајанието е коработ, стравот Божји е кормиларот, а Божјата љубов е божественото пристаниште. Стравот нѐ воведува во коработ на покајанието, нѐ пренесува преку смрдливото море на животот, нѐ води кон божественото пристаниште, кое е љубовта.

Во ова пристаниште пристигнуваат оние што се трудат и што се обременети. И кога сме дошле до љубовта, тогаш сме стигнале и до Бога. Тогаш нашиот пат е завршен; тогаш сме стигнале на островот на другиот свет, каде се Отецот, Синот и Светиот Дух.

  1. Има знаење што ѝ претходи на верата, а има и знаење што се раѓа од верата. Знаењето што ѝ претходи на верата - е природно знаење, а знаењето што се раѓа од верата - е знаење духовно.

Природното знаење го разликува доброто од злото; тоа се нарекува природно расудување, со чија помош, без посебна ученост, го распознаваме доброто од злото.

Ова расудување Бог го вложил во нашата разумна природа; со помошта на науката оваа способност добива надополнување и зголемување.

Нема човек што ја нема оваа способност. Тоа е силата на природното знаење во разумната душа, која бива непрестајно приведувана во дејствување.

Честа на разумната природа е во нејзиното расудување, кое го разликува доброто од злото, а оние што ја загубиле, боговдахновениот пророк со право ги споредува со неразумните животни [сп. Псал. 48,13].

  1. Природното знаење, кое ѝ претходи на верата, е пат кон верата и кон Бога. Бидејќи вложено од Бога во нашата природа, тоа самото нѐ уверува дека треба да веруваме во Бога, Кој на сѐ му дал битие.

Оваа вера во нас создава страв; а стравот нѐ тера да се каеме и да дејствуваме, а за дејствувањето на човекот му се дава духовно знаење или чувствување на тајните што ја раѓа верата на вистинското соѕерцание.

Не само од голата вера се раѓа духовното знаење, туку верата го раѓа стравот Божји, а при стравот Божји, кога ќе почнеме да дејствуваме во него, од дејствувањето на овој страв се раѓа стравот Божји, како што рекол свети Јован Златоуст:

"Кога некој ја добие волјата соодветна на стравот Божји и на правилниот начин на мислење, тогаш набргу ќе го прими тој и знаењето за она што e скриено." Тој го нарекува духовното - откривање на скриеното.

  1. Но стравот Божји не го раѓа ова духовно знаење, туку тоа бива давано како дар за дејствувањето на стравот Божји. Делото на стравот Божји е покајанието, а покајанието, откако ќе го измине целиот свој тек и се заврши, доаѓа таму, каде што се дава духовното знаење.

Духовното знаење е чувствување на скриеното. И кога некој го почувствува ова невидливо, тогаш во ова негово чувствување се раѓа друга вера, која не е спротивна на првата вера, туку која ја зајакнува првата. Некои оваа вера ја нарекуваат соѕерцателна. Тогаш бил слухот, а оттогаш почнува да дејствува соѕерцанието, а соѕерцанието е понесомнено од слухот.

  1. Сето ова се раѓа од природното знаење, кое го разликува доброто од злото. Тоа е доброто семе на добродетелта.

По ова природно знаење во човекот следуваат постојаното одгласување на совеста, непрестајното спомнување за смртта и некаква измачувачка загриженост, која продолжува сѐ до самата смрт на човекот, а потоа: - жалоста, тагата, стравот Божји, природната срамежливост, жалењето за некогашните свои гревови, вистинската ревност, спомнувањето за патот што ја очекува секоја човечка душа по излегувањето од телото, грижата околу подготувањето за тоа патување, солзната прозба кон Бога за добро влегување во таа врата низ која треба да помине секоја човечка душа и, на крајот, занемарувањето на сѐ земно и силната борба за придобивање на добродетелите.

Сето ова се придобива со природното знаење, - а со тоа секој нека ги споредува своите дела.

А кога ќе се покаже дека човекот го придобил сето тоа, тогаш тоа значи дека тој оди по природниот пат, а кога ќе го измине тој пат и ќе навлезе во љубовта, тогаш се издигнува над самата природа; тогаш за него се завршуваат: борбата, стравот, трудот и заморувањето од сето тоа.

Ете, такви се последиците од природното знаење. И ова го наоѓаме во себеси кога ова знаење не го помрачуваме со нашата сластољубива волја. - На овој степен остануваме сѐ додека не дојдеме на степенот на љубовта, која нѐ ослободува од сето тоа.

Нека секој, врз основа на ова што го кажавме, да се испитува и да се споредува себеси, и да гледа до каде стигнало неговото чекорење: дали е таму, каде што е противприродното, дали е во текот на природното или е веќе во областа на натприродното.

  1. Добрата мисла навлегува само по дејството на Божјата благодат; лошата мисла му се приближува на човекот само за да го искуша и да го испита.

Божјите дарови го привлекуваат срцето и го поттикнуваат кон непрестајна благодарност.

Господ ги поднесува сите човечки недостатоци, но не го поднесува оној човек што постојано мрмори и не го остава без вразумување.

На благодатта ѝ претходи смирението, а казната му претходи на високото мислење за себеси.

На горделивиот му се допушта да паѓа во хула; на оној што се превознесува со својата извршена добродетел - му се допушта да паѓа во блуд, а на оној што се превознесува со својата мудрост - му се допушта да се заплетува во темните мрежи на незнаењето.

  1. Оној што, при спомнувањето за Бога, го почитува секој човек, тој по Божјо дејство, бива помаган од секој човек.

Оној што го заштитува навредениот, тој го има Бога за свој заштитник; кој раката своја ја пружа - на сиромавиот да му помогне, тој на помош секогаш ја има Божјата десница.

Кој братот свој за порок го обвинува, тој во Бога наоѓа обвинител за себеси.

Кој братот свој во ќелијата го исправа, тој порокот свој го исцелува, а кој братот свој пред собир братски го обвинува, тој болката на своите рани ја зголемува.

Пријател што тајно изобличува - лекар е премудар, а кој пред очите на другите го лекува - тој со него се подбива.

  1. Бог со љубов вразумува и никако не се одмаздува. Ова никако! Он само бара образот свој да го излекува; гнев против никого нема.

Кој прави добро за награда - тој брзо се изменува.

Колку и да се усовршува човекот во овој живот, колку и да се стреми кон Бога, тој сепак зад Него чекори; во идниот живот Бог лицето свое ќе му го покаже, но не и тоа - што е Он по суштина.

Праведниците за време на овој живот колку и да навлегуваат во соѕерцанието на Бога, го соѕерцаваат само Неговиот образ како во огледало; таму, во другиот живот, ќе ја видат вистината откриена.

  1. Оган што во суви дрва се распалил - со голем труд се изгаснува; ако во срцето што се откажало од светот навлезе Божјата топлина, пламенот негов со ништо не се изгаснува, - тој е посилен од секој оган.

Кога силата на виното навлезе во телото, умот човечки ја заборава строгоста во сѐ; кога спомнувањето за Бога овладее со душата, тоа го отстранува од неа спомнувањето за се што е видливо.

Насетувањето на идниот живот додека сме во овој свет слично е на мал остров во морето; оној што се приближува до него веќе не се измачува во брановите од виденијата во овој свет.

Монахот, гледајќи дека уште има потреба од време, за да може да се поправи, жали што се разделува од телото; а кога ќе почувствува дека добро го исползувал времето и ја примил својата заложба, го посакува идниот живот.

Додека е трговецот на море, тој чувствува страв да не се подигнат бранови и да не ја потонат надежта на неговиот труд; и монахот додека е во овој свет, со страв е исполнет неговиот живот, - за да не се појави во него одново бура и да не го уништи неговото дело, за кое се трудел од својата младост се до староста.

  1. Морнарот, додека плови по морето, ги гледа ѕвездите и по нив управува со својот кораб сѐ додека не пристигне во саканото пристаниште; монахот ја гледа молитвата, зашто таа му помага да го наоѓа својот вистински пат, кој го води кон неговото пристаниште, кон кое е устремен неговиот живот во неговата непрестајна молитва. Нуркачот без облека се нурка во морето, барајќи скапоцен бисер; и монахот, откако се ослободил од сѐ, чекори низ животот и бара да го најде својот најскапоцен бисер, - Господа Исуса Христа, а кога ќе Го најде, тој не бара веќе ништо од вредните работи во овој свет.
  2. За девојката е штетно да биде во големи сенародни собири и меѓу луѓе; и за умот на монахот е штетен разговорот со многу луѓе.

Птицата, каде и да се наоѓа, кон гнездото свое се стреми и за одгледување на своите пиленца се труди; и разумниот монах кон својата ќелија брза, за таму да ги создаде плодовите на својот живот.

Облаците го скриваат сонцето. И многуте зборови ја потемнуваат душата, која почнала да се просветува со молитвеното соѕерцание.

Се раскажува за една птица, која се именува сирена, дека секој, кој ќе го слушне нејзиниот прекрасен глас, толку се восхитува од нејзиното пеење, така што појдува по неа во пустината, заборавајќи и на својот живот, и најпосле, потполно истоштен од глад, жед и умор, паѓа и умира. Нешто слично бива и со душата. Кога ќе се исполни со небесна сладост, тогаш донесена од прекрасната звучност на Божјите зборови, заедно со чувството што е отпечатено во умот, душата се устремува по нив, и потполно го заборава својот телесен живот. На тој начин телото бива лишувано од сите свои желби, а душата лесно се издигнува од овој живот кон Бога.

  1. Дрвото, ако не ги фрли претходните листови, не дава нови гранки; и монахот, сѐ додека не ги исфрли од своето срце сите спомени за своите некогашни грешни дела, не раѓа нови плодови и не пушта нови гранки според својот живот во Исуса Христа.

Во школката, во која се зародува бисерот, велат дека молњата создава нешто слично на искра, и од воздухот таа прима некоја материја, а дотогаш останува обично тело; и срцето на монахот сѐ додека во себе не ја прими небесната работа, неговото дело е нешто обично и во својата школка нема плодови на утеха.

Кучето, лижејќи ја својата сопствена крв од своите повредени ноздри, поради вкусноста на својата крв, не ја чувствува повредата; монахот, пак, кој е наклонет со суета да се опива, го пие својот сопствен живот и, од привремената сладост, не ја чувствува повредата што си ја нанесува.

  1. Кон таинствените зборови, кои се заклучени во Светото писмо, не пристапувај без молитва и без прозба кон Бога, туку моли се вака: "Господи, дај ми да ја примам силата што е заклучена во нив". Оваа молитва сметај ја како клуч кон вистинската смисла на сѐ што е напишано во Светото писмо.

Кога сакаш со срцето свое да се приближиш до Бога, докажи Му ја најнапред твојата љубов со твоите телесни трудови. Во нив се става почетокот на живеењето. - И Господ ги ставил во основата на совршенството.

Мрзливоста сметај ја за почеток на помрачувањето на твојата душа, а вистинскиот мрак се наоѓа во собирите за празни разговори. Ако и корисните зборови, кога се прекумерни, предизвикуваат помрачување, колку повеќе со право ова може да се каже за празните и суетни зборови? Душата се истоштува од мноштвото продолжителни разговори.

  1. Мерката и правилата во животот го просветуваат умот и ја одгонуваат збунетоста.

Збунетоста на умот, од немање постојани правила, предизвикува помрачување во душата, а од помрачувањето збунетоста се зголемува.

Душевниот мир е последица на уредноста, а од мирот се раѓа светлината; од светлината, пак, и од мирот во умот сјае чист духовен воздух.

  1. Користољубивата душа се лишува од премудроста, а милосрдната душа Светиот Дух ќе ја умудри.

Клучот за божествените дарби му се дава на срцето за љубовта спрема ближниот, и, сообразно со неговото ослободување од телесните врски, - пред него се отвора вратата на небесните знаења.

Колку е прекрасна и достојна за пофалба љубовта спрема ближниот, само ако грижата за неа не нѐ одвлекува од љубовта спрема Бога!

  1. Колку е пријатен разговорот со нашите духовни браќа; само, ако можеме при тоа да го запазиме и разговорот наш со Бога!

Убаво е да имаме духовни разговори со нашите браќа сѐ додека можеме во ова да ја запазуваме потребната мерка, додека можеме, правејќи го тоа, да не ги загубиме внатрешниот наш живот и непрестајниот наш молитвен разговор со Бога.

Штетен станува и духовниот разговор со браќата, ако е прекумерен; а и самото погледнување оддалеку на светските луѓе е штетно. Дури и кога не ги гледаме, самиот нивни глас внесува немир во спокојот на нашето срце.

  1. Како што е душата подобра од телото, така и душевното дело е подобро од телесното.

Како што првобитно создавањето на телото претходело на вдахнувањето на животот во него, така и телесните дела им претходат на душевните.

И не е долгиот возвишен живот голема сила; и немоќната капка, ако постојано паѓа, и камен продупчува.

Кога ќе се приближи времето за воскреснување на твојот внатрешен човек, тогаш се стоплува радоста во твојата душа. Тогаш и помислите твои се заклучени внатре во тебе со истата сладост, што ја има и во твоето срце. А штом светот одново ќе се обиде да се настани во тебе, тогаш настанува расејаност на твоите мисли. Свет ги нарекувам страстите, кои се раѓаат од расеаноста на мислите. Кога тие ќе се родат и ќе достигнат зрелост, - стануваат гревови и го умртвуваат човекот.

Како што детето не се раѓа без мајка, така и страстите не се раѓаат без расеаноста на мислите, а извршувањето на гревот не бива без водење разговори со страстите.

  1. Ако трпението се зголемува во нашите души, тоа е знак дека таинствено сме ја примиле благодатта на утехата. Кога е душата опиена со радоста на својата надеж и Божјата веселба, тогаш телото не ги чувствува своите маки, иако е немоќно. Тогаш е тоа во состојба да поднесе двојна тежина, не пројавувајќи го недостигот на своите сили. Така бива тогаш кога душата влегува во својата духовна радост. Ако го запазнш твојот јазик, тогаш од Бога ќе ти биде дадена благодат на духовна радост во твоето срце, за да ја видиш во неа твојата душа, та и таа да влезе во духовната радост.

Co каква ревност влегол некој во подвиг заради Бога, со таква сила и неговото срце ќе добие смелост во својата молитва; и колку е некој расеан со многу грижи, во таква мерка бива лишуван од Божјата помош.

  1. Првата мисла, која од љубов Божја влегува во човекот и ја раководи неговата душа кон животот, тоа е мислата што навлегува во човековото срце за излегувањето од оваа природа. По оваа мисла природно следи занемарувањето на светот. И со тоа во човекот почнува секое добро движење, кое води кон вечниот живот. А и Божјата сила, која му помага на човекот, ја става основата и сака да го засили во него новиот живот. И ако човекот оваа спомната мисла не ја изгаси во себеси со своите животни грижи и со своите суетни разговори, туку ќе ја носи во себеси во својот безмолвен живот, ќе се задржува на неа во своите соѕерцанија, ќе ја задржува во себеси, тогаш таа ќе го одведе во длабината на соѕерцанието, кое никој не е во состојба да го искаже со зборови. Сатаната ја мрази оваа помисла и ја напаѓа со сите свои сили, за да ја уништи во човекот. И ако би било можно, тој би му го дал царството на целиот свет, само да може со расеаност да ја избрише оваа мисла во умот на човекот. Зашто знае тој, лукавиот, што ќе биде, ако оваа мисла остане во човековиот ум, знае дека тој веќе нема да биде под неговата измама и дека неговите лукави напади нема да се приближуваат до него.
  2. По ова бива дејствувањето, кога човек добро живее и се приближува кон вкусувањето на соѕерцанието и кога одозгора ја прима благодатта да вкусува од сладоста на духовното знаење.

Почетокот на ова дејствување се состои во следново: човекот претходно се уверува во Божјата промисла за луѓето, се просветува со својата љубов спрема Творецот и се восхитува од големата Божја грижа за разумните суштества.

Со ова почнува во него божествената сладост и се разгорува љубовта спрема Бога, која се распалува во неговото срце и ги изгорува душевните и телесните страсти во него.

Оваа љубов, при силна ревност и добра совест, почнува потоа одеднаш да се распламнува и човекот се опива со неа, како со вино, и срцето бива водено во ропство кај Бога. Потоа, во каква мерка човекот пројавува грижи за својот добар живот, доколку се пази од злото и се труди времето свое да го минува во читање и молитва, во таква мерка се утврдува и зајакнува оваа сила во него.

  1. Да не се вознемируваме кога се наоѓаме во помраченост. Овде мислам на онаа помраченост, во која душата понекогаш се измачува и се наоѓа како меѓу бранови; па го чита ли човек Светото писмо или го извршува своето молитвено правило и било со каква работа и да се зафати, кај него следи помраченост по помраченост.

Таквиот ја остава својата работа, а често нему не му бива давано и да се приближи до неа. Тоа време е исполнето со очајание и страв; надежта во Бога и утехата на верата во Него потполно исчезнуваат од душата, - целата бива исполнета со сомневање и со страв.

Но Бог не ја остава душата долго во таква состојба, според зборовите на светиот апостол Павле, кој вели: "Верен е Бог, Кој нема да позволи повеќе да бидете искушувани од силата ваша, а заедно со искушението ќе ви даде и исход, за да можете да трпите [1. Кор. 10,13].

А јас ќе ти дадам ваков совет: ако ти самиот немаш сили да ја совладаш оваа и ваква состојба и да паднеш ничкум на молитва, тогаш покриј се преку глава и спиј cѐ додека не измине овој твој мрачен час, но настојувај во текот на тоа време да не излегуваш од твојата ќелија.

На ова искушение се подложуваат најчесто оние што сакаат да минуваат умствен живот, а во своето чекорење ја бараат утехата на верата. Затоа, повеќе од сѐ ги измачува овој час на колебливоста на нивниот ум. По ова често следува , хулата, а понекогаш на човекот му доаѓа и сомневањето во воскресението на мртвите и нешто друго, за што ние не треба да говориме.

Оние што се занимаваат со телесни подвизи потполно се слободни од овие искушенија. На нив доаѓа друго очајание, кое му е познато на секого, кое по своето дејствување е различно од претходното и другите слични искушенија.

Блажен е оној што ќе го претрпи и нема да ја напушти својата ќелија. Но оваа борба не се свршува во еден час, а и благодатта не се враќа оддеднаш и не се вселува во душата, туку постепено. И едното се сменува со друго: во текот на извесно време - искушение и потоа - утеха. И пак така.

  1. Оној човек што нема разумна ревност никогаш не добива мир на умот, а оној што нема мир, нема ни радост. Ако мирот на умот се нарекува совршено здравје, а неразумната ревност е спротивна на мирот, тоа значи од тешка болест боледува оној кој има неразумна и лоша ревност. Она срце, што е исполнето со жалост поради слабоста и немоќта во јавните телесни дела, ги заменува сите телесни дела. Телесните дела без жалоста на умот се исто што и тело без душа. Оној што тажи со своето срце и им дава слобода на своите чувства, тој е сличен на човек што страда телесно и чија уста е отворена за секаква храна што е штетна за него, или на оној, кој има син единец и кој постепено, малку по малку, го коле со своите сопствени раце.
  2. Целомудрието и разговорот со жена е исто што и лавица и овца на едно место. Дела без милосрдност пред Бога се како човек кој го заколува синот во присуство на неговиот татко.

Она што е грст песок фрлен во море - тоа се и гревовите наши во споредба со Божјата промисла и Божјата милост. И како што изворот кој е изобилен со вода не се загадува со грст прашина, така и милосрдноста на Создателот не се намалува од пороците на Неговите созданија.

Да го паметиме злото што ни го направиле другите и стовремено да се молиме, тоа е исто - како да сееме в море и да се надеваме да жнееме.

Како што огнените пламења не можат да не се издигаат гope, - така и молитвата на милостивите секогаш се издигнува кон небото.

Каков што е текот на водата по удолните места, таква е силата на раздразнителноста, кога најде достап до човечкото срце.

  1. Има смирение од страв Божји, има од љубов спрема Бога, и од Духовна радост.

Смирениот од страв Божји секаде е придружуван од скромност, со здржаност на своите чувства и со скрушеност на срцето.

Соборот на смирените мил Му е на Бога, како и соборот на серафимите.

Поскапоцено е пред Бога телото на целомудрениот и од чистата жртва.

Овие две добродетели - смирението и целомудрието - подготвуваат во душата за Света Троица - залог и дар на свршувачка.

  1. Ограничувај го и набљудувај го твојот стомак, но повеќе води сметка за очите, зашто, без сомнение, домашната борба е полесна од надворешната.

Брате, не верувај дека внатрешните помисли можат да бидат скротени без скротување и смирување на телото.

Плаши се од навиките повеќе отколку од непријателите. Оној што ги храни навиките во себе сличен е на човек што фрла суви дрва во оган.

Ако твојата навика побара од тебе да ѝ го дадеш тоа што го сака, а ти не ѝ го дадеш, вториот пат ќе ја најдеш веќе ослабена: А, ако еднаш ѝ ја исполниш волјата, тогаш наредниот пат ќе те нападне со многу поголема сила.

  1. Ако некој сака да се смее и сака да се покажува пред луѓето, не бивај му другар, зашто тој ќе те научи да им се предаваш на задоволствата и да не внимаваш на себеси. Koгa некој почне да го озборува братот свој пред тебе, ти тогаш наведни ја главата своја. Штом ќе го направиш тоа, тогаш и пред Бога и пред него ќе покажеш дека си претпазлив.

Ако му даваш на некого нешто што му е потребно, веселоста на твоето лице да излезе пред твојот дар и со добри зборови намали ја жалоста негова. Кога ќе го направиш ова, тогаш љубезноста твоја ќе му биде помила и од дарот твој, па макар тој бил и поголем од она што му е потребно. Пред сите твои дела нека одат твојата телесна целомудреност и чистотата на твојата совест, зашто без нив попусто е секое дело пред Бога.

  1. Тебе нека те прогонуваат, но ти никого не гони; тебе нека те распнуваат, но ти никого не распнувај; нека те навредуваат, ти не навредувај; нека те клеветат, но ти никого не клевети.

Нема да биде судено делото на христијанскиот живот; за тоа не се ни спомнува во Христовото учење.

Весели се со оние што се веселат, и плачи со оние што плачат; тоа е белегот на чистотата.

Сочувствувај во болеста на оние што боледуваат; проливај солзи со грешните и радувај се со оние што се кајат. Здружен биди со сите луѓе, но во мислата твоја биди сам.

  1. Никого не изобличувај и не навредувај, дури и оние што имаат најлош живот. Рашири ја облеката твоја над оној што паднал и покри го.

Знај дека ние не треба да излегуваме од нашите ќелии и затоа што не треба да ги гледаме лошите дела на луѓето; ако нашиот ум не ги знае нивните лоши дела, сите луѓе ќе ги сметаме за свети и добри.

Ако не можеш да се потрудиш телесно, потруди се и намачи се барем духовно.

Ако не можеш да постиш два дена, пости барем еден ден до вечерта, а ако не можеш ни тоа, потруди се барем да се не пренаситуваш.

Ако не си миротворец, тогаш барем не биди љубител на раздори и кавги.

Ако не си во состојба да му ја затвориш устата на оној што братот свој го осудува, тогаш барем потруди се да не се согласиш со него.

  1. Знај дека, ако од тебе излезе оган и ги изгори другите, Бог од твоите раце ке ги бара душите на оние кои изгореле од твојот оган. А, ако огнот не го фрлаш ти, но се согласуваш со оној што го фрла и се насладуваш со него, на судот ќе бидеш суден како нивни соучесник.

На сите свои патишта, по кои одат луѓето во овој свет, не наоѓаат за себе мир, сѐ додека не се приближат до надежта во Бога.

Срцето човечко не се смирува ни од трудот ни од препнувањата сѐ додека во него не навлезе надежта; дури тогаш се смирува и се исполнува со радост. Токму оваа вистина ја искажала почитуваната уста на Спасителот со зборовите: "Дојдете при Мене сите изморени и обременсти и Јас ќс ве успокојам" [Матеј 11, 28].

Светлината на умот ја раѓа верата; верата ја раѓа утехата на надежта, а надежта го зајакнува срцето.

  1. Божјиот Син претрпел крсни маки за нас; затоа ние грешниците смело го продолжуваме подвигот на покајанието.

Жалостите на умот се доволни да ги заменат сите телесни дела.

Свети Григориј Богослов вели: "Оној што е храм на Божјата благодат, тој секогаш е соединет со Бога и секогаш е загрижен со мислата за Божјиот суд."

А свети Василиј Велики рекол: "Непрестајната молитва создава јасна мисла за Бога, а внедреното во нас спомнување за Бога е вселување на Бога во нас". Ете, така стануваме храм Божји. Скрушеното срце служи како приготвување за успокојување на Бога.

  1. Она што го придобиваме додека ништо добро не правиме, тоа е она што нѐ посрамува за време на нашата молитва.Трезвеноста му помага на човекот повеќе и од делата, а расеаноста на помислите му штети повеќе и од телесниот мир.

Од телесниот мир произлегуваат нашите домашни борби, кои нѐ вознемируваат, но ние имаме можност да ги прекратуваме. Зашто штом ќе се ослободиме од мирот и ќе се вратиме кон нашата работа, борбите веднаш нѐ оставаат и се оддалечуваат од нас. Но не е такво она што се раѓа од разрешувањето, колку што е страшно она што се раѓа од мирот. Додека човек за време на мирот останува во областа на својата слободна волја, сѐ уште има можност да се врати кон доброто што го напуштил и кон повторното добро правило на својот живот, затоа што се наоѓа уште во областа на својата слобода. Но, ако си даваме разрешение, ако си попуштаме по однос на мислите за насладување, ние излегуваме и се оддалечуваме од областа на слободата. Кога човек би продолжил да внимава на себеси, да се набљудува, тогаш не би бил изложуван на насилство и не би бил принудуван да се покорува на она, што му го овозможува мирот.

  1. Човеку, не давај му слобода на секое твое чувство, за да не дојдеш во неможност пак да ѝ се вратиш на твојата слобода. Спокојот им штети само на младите и на здравите, а разрешувањето и попуштањето - и на старите и на младите, и на болните и на здравите. Оние што преку спокојот дошле до лоши помисли можат пак да се вратат кон внимание над себеси и утврдување на својот возвишен духовен живот. А оние што се надеваат на своите дела и немаат внимание над себеси, тие од својот возвишен живот биле одведени во ропство и се предале на лошо живеење.
  2. Нема да се жалостиме само тогаш кога ќе се подлизнеме во нешто, туку уште повеќе ќе се жалостиме кога ќе останеме паднати и нема да посакаме да станеме, зашто и на совршените често им се случува да се лизнат и да паднат; задржувањето во падната состојба е потполна помраченост.

Жалоста што ја имаме и што ја чувствуваме поради нашите препнувања и паѓање ни се пресметува како благодат - место чисто дејствување.

Оној што со надеж на покајание, свесно се предава и дозволува да падне, тој се однесува лукаво спрема Бога; него ненадејно го напаѓа смртта и го нема она време, за да се покае, времето на кое се надевал, за да ги изврши делата на добродетелите.

  1. Секој што им дал слобода на своите чувства, му дал слобода и на своето срце; зашто делата на срцето служат како вериги што ги врзуваат надворешните чувства.

Ако некој со разбирање се занимава со ова дејстување, тоа бива јасно по следниве три појави: тој не е врзан со надоворешните удобности, не го сака угодувањето на стомакот и никако не си дозволува да се раздразнува. А таму каде се овие три работи, таму нема вистински внатрешен мир, макар надворешното да биде сѐ во ред.

Свесното отфрлување и занемарување на сѐ што е телесно е несврзаност со ништо, занемарување на покојот и неприврзаност кон луѓето.

Ако некој со готовност и со радост ги прима загубите заради Господа, тој е внатрешно чист.

Ако некој не ја прима со пријатност честа што му се укажува и ако не негодува кога го понижуваат, тој уште во овој живот станал мртов за светот.

  1. Не мрази го грешникот, зашто сите ние подлежиме на одговорност. Ако стануваш против него, тогаш плачи за него.

А и зошто да го мразиш твојот брат? Мрази го неговиот грев, а моли се за братот твој, за да бидеш сличен на Христа, Кој не се гневел на грешниците, туку се молел за нив.

Биди проповедник на Божјата добрина, затоа што Бог управува со тебе недостојниот; ти си Му многу должен на Бога, а Он ништо не бара од тебе; за малите работи што ги правиш - Он те наградува со големи.

  1. Плаши се од Бога од љубов спрема Него; зашто Он не е страшен, како некои што Го замислуваат.

Кој Го наговорил во почеток нас да не создаде и во животот да нѐ повика? Кој Му се моли за нас, кога ние не си спомнуваме за Него? Кога нас уште не нѐ било, кој му дал живот на ова наше тело? Откаде мислата на знаењето во прашината на нашето битие? Каква бескрајна добрина природата наша во нас грешните одново ја издигнува и пресоздава?

Појдете, разумни, и вџашете се! Koj има мудар ум и пречуден, достојно нека се вчудоневиди на преголемата милост на својот Создател!

  1. Во каква мерка ќе го занемарува човек овој свет и ќе ревнува за стравот Божји, во таква мерка Божјата промисла се приближува кон него. Тогаш тој таинствено во себе ја чувствува помошта на Промислата и за нејзиното разбирање помисли чисти му биваат дарувани. Ако некој се лишува доброволно од благата на овој свет, тогаш во колкава мерка се лишува од нив, во толкава мерка милоста Божја го придружува и Божјото човекољубие го поткрепува.

Оние души што не можат да придобијат вечен живот со добродетели - живот со откажување од сѐ, Бог ги доведува преку страдања до добродетелите, како што гледаме од животот на сиромашниот Лазар.

Бог е близок до тажното срце, ако тоа вика кон Него во тагата своја. Ако понекогаш ни праќа телесни лишувања и страдања, преку нив Бог ја пројавува Својата голема љубов; љубовта Негова е поголема сразмерно со големината на маките и страдањата.

  1. Кога желбата за Христовата љубов не е толку силна во тебе, така што од радоста заради Христа да не ги чувстуваш своите маки и страдања, тогаш знај дека светот живее повеќе во тебе и во твоето тело, отколку Спасителот Господ Исус Христос.

Кога болеста, сиромаштијата, истоштеноста на твоето тело, стравот од она што е штетно за твоето тело - ја вознемират твојата мисла дотаму, така што сето тоа те оддалечува од радоста на твојата надеж и од твојата грижа да Му угодиш на Господа, тогаш знај дека во тебе живее тело, а не Христос.

Едноставно речено, каква приврзаност надвладува во тебе, таа и живее во тебе.

Ако немаш недостаток од она што ти е вистински потребно, ако телото твое е здраво и ако не се плашиш од нешто опасно, и говориш при тоа дека можеш исправно да чекориш по Христа, тогаш знај дека твојот ум е болен и дека си лишен од тоа - да ја вкусиш Божјата слава.

  1. За да не речеш, дека немало човек, чиј ум совршено се издигнува над немоќта, кога телото негово трпеливо ги поднесувало искушенијата, маките и страдањата, чија љубов спрема Христа била совладувана од жалоста на умот, - ќе ти ги припомнам мачениците. Гледај како нивната трпеливост, поткрепена со силата на Христовата љубов, победувала секоја мака и секоја телесна болка.

И не пројавувале само тие таква издржливост, имало филозофи, кои биле незнабошци, кои не Го познавале вистинскиот Бог, но кои покажале чудна сила на храброст. Еден од нив си наложил да молчи и не отстапил од таа своја одлука, дури и тогаш кога му се заканувала смртна опасност. Друг од нив сосема ја победил природната похот; некои од нив лесно претрпувале озборувања, а имало и такви кои претрпувале страшни болести, а и такви што поднесувале со голема трпеливост и страдања и големи несреќи. Но, ако тие го претпувале заради празна слава и надеж, па зар не сме должни да трпиме ние, монасите, кои сме повикани да општиме со Бога?